TAKDİM

Siyasî, sosyal, ekonomik ve kültürel olarak benzersiz kırılmaların yaşandığı tarihi bir dönemden geçiyoruz. 2. Dünya Savaşı’ndan bu yana yaşanan en büyük insan hareketliliğiyle ile de karşı karşıyayız. Zorunlu olarak bulundukları coğrafyaları terk eden mülteci ve göçmenin sayısı, son 9 yılda 82 milyonu aşmış durumdadır.

Sadece bu sayı dahi yaşanan insani krizin küresel boyutunu bize gösterirken aynı zamanda bu krizin hiçbir şekilde görmezden gelinemeyeceğini, çözümün küresel düzeyde üretilmesinin gerekliliğini de ortaya koymaktadır. Uluslararası toplum, insanların iradeleri dışında, zorunlu göç etmelerini engelleyecek, kendi ülkelerinde yaşayabilmeleri için gerekli asgari ekonomik, sosyal ve siyasî şartları sağlayacak insan odaklı politika ve uygulamaları hayata geçirmelidir.

Unutulmamalıdır ki, yeryüzünün her bir sakini, insanlık aleminin her bir ferdi güvende olmadıkça, huzurlu yaşamadıkça, asgari düzeyde refah şartlarına sahip olmadıkça hiç kimse kendini güvende hissetmeyecek, huzur bulmayacak ve refahını sürdüremeyecektir. Dünyada gerçekten ne olup bittiğini samimiyetle ve empatiyle anlamaya çalışmazsak bu insanî ve vicdanî krizler, tekerrür eden bir insanlık trajedisine dönüşmeye mahkûm olur.

Göçün kaynağı coğrafyalara baktığımızda kuşkusuz buralardaki iç politikaya dair yanlış siyasi, ideolojik, sosyal, ekonomik, askeri vb politikaların etkilerini görmezden gelemeyiz. Bununla birlikte bu ülkelerin yaşanılamaz hale gelmeleri sadece iç politikalarındaki gelişmelerle açıklanamaz. Bu sonuçta emperyalist amaçlara sahip bazı ülkelerin eylemlerinin, göç veren ülkelere yönelik uygulanan uluslararası politikaların etkileri de büyüktür. Vatanlarını terk etmek zorunda kalan insanlar büyük mağduriyetler ve acılarla yaşamaya devam ederken, bu krizlerin siyasi, sosyal, ekonomik, askeri ve sömürgeci olarak sorumluluğunu taşıyan uluslararası aktörler çözüme dair insani sorumluluk almaktan kaçınmaktadırlar. Müdahaleleri ile belirli coğrafyaları yaşanamaz hale getirdikten sonra, o coğrafyaları talan edilmiş halde bırakıp çekip gidebilmektedirler. Diğer taraftan aynı ülke ve kurumlar, demokrasi, insan hakları ve hukukun üstünlüğü gibi ilkelerin yegâne belirleyicisi ve takipçisi olduğu iddialarını da pervasızca sürdürebilmektedirler. Esasen, zorunlu göç konusunda vebali olan ülkelerin hiçbir sorumluluk duygusu ve kaygısı taşımamasından kaynaklanan insanlık, ahlak ve vicdan krizi, en az göç sebebiyle yaşanan insanî kriz kadar büyüktür.

Tam da bu noktada, elinizdeki rapor göç yolundaki mültecilerin maruz kaldıkları hak ihlallerini, özellikle Yunanistan’ın insanlık dışı muameleleriyle yaşama hakkı mücadelesi vermelerini, hukuk dışı eylemlere maruz kalarak geri itilmelerini ve büyük bir bilinmezliğe terk edilmelerini konu edinmektedir. Yaşananları sayısız örnekler eşliğinde sarih bir şekilde ortaya koyarak, uluslararası toplumun ve kuruluşların bilgisine sunmaktadır. Şahitlerin anlattıklarına baktığımızda, yaşanan facianın boyutu tahmin edilenden çok daha büyüktür.

Bu düşüncelerle Kamu Denetçiliği Kurumu tarafından hazırlanmış olan bu özel raporun, geri itme uygulamalarının ve yaşanan hak ihlallerinin mağduru olan, hakkını arama ümidini kaybeden tüm mülteci ve göçmenlerin sesinin, insanlığın ortak vicdanı tarafından duyulabilmesine, uğranan zulmün unutulmasının önüne geçilmesine ve uluslararası toplumun, yaşananlara sadece şahitlik etmenin ötesinde, harekete geçmesine vesile olmasını diliyorum.

Prof. Dr. Mustafa Şentop

Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı

-SUNUŞ 7

-ÖN SÖZ 11

-KISALTMALAR 29

-TABLOLAR LİSTESİ 30

-GRAFİKLER LİSTESİ 31

-GİRİŞ 33

-YÖNTEM 43

I. GÖÇ OLGUSU VE GÖÇ HAREKETLERİ 49

1. Göç Olgusu ve Tanımlar 52

2. Dünyadaki Göç Hareketleri 55

3. Türkiye’ye Yönelik Göç Hareketleri 56

4. Avrupa’ya Yönelik Göç Rotası 58

5. Avrupa Birliği’nin Göç Politikası 65

6. Avrupa’da Artan Göçmen Karşıtlığı 74

II. GERİ İTME 77

1. Geri İtme Tanımı ve Kapsamı 78

2. Uluslararası Hukuk Bağlamında Geri İtme 81

2.1. Birleşmiş Milletler Sözleşme ve Belgeleri 82

2.2. Bölgesel Düzeydeki Sözleşme ve Düzenlemeler 86

2.2.1. Avrupa Konseyi Düzenlemeleri 86

2.2.2. Avrupa Birliği Müktesebatı 87

3. Geri İtmeyle İlgili Temel Prensipler 91

3.1. Geri Göndermeme İlkesi 91

3.2. Toplu Sınır Dışı Yasağı 99

4. Denizde Geri İtme ve Uluslararası Hukuk Kapsamındaki Arama ve Kurtarma Yükümlülükleri 104

5. Avrupa Birliği Hukukunda Bireysel Koruma 112

6. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararları Bağlamında Geri İtme 119

6.1. Topluca Sınır Dışı Edilme Yasağı ile İşkence, İnsanlık Dışı veya Aşağılayıcı Muamele Yasağı Kapsamında Verilen Kararlar 120

6.2. Bir Sınır Dışı Kararının Başvuranın Kendi Kusurlu Davranışından Kaynaklanması Durumunda 4 No’lu Protokol’ün 4. Maddesinin İhlal Edilmiş Sayılamayacağı Yönündeki Kararlar 127

6.3. 4 No.lu Protokol’ün 4. Maddesinin İhlal Edilmediği Yönünde Verilen Kararlar 129

6.4. İşkence, İnsanlık Dışı veya Aşağılayıcı Muamele Yasağı Kapsamında Verilen Kararlar 133

III. YUNANİSTAN TARAFINDAN YAPILAN GERİ İTME UYGULAMALARI 137

1. Maskeli Kişiler Tarafından Yapılan Geri İtme Uygulamaları ve Hukuki Sorumluluk 144

2. Kamu Dışı Aktörlerin Karşılaştığı Zorluklar 149

IV. FRONTEX 151

V. GERİ İTME İSTATİSTİKLERİ 171

VI. YUNANİSTAN TARAFINDAN YAPILAN GERİ İTMELERİN ULUSLARARASI HUKUK BAĞLAMINDA İNCELENMESİ 185

1. Geri İtme Uygulamalarının Etkilediği Haklar ve Uluslararası Mevzuat 189

2. Yunanistan Tarafından Yapılan Geri İtme Uygulamalarının Hukuki Değerlendirmesi 196

SONUÇ VE ÖNERİLER 203

EKLER 215

EK-1: GERİ İTME VAKALARI 215

1. Elleri Arkadan Bağlanarak Meriç Nehri’ne veya Ege Denizi’ne Atılma, Yüzme Bilmeyenleri Can Yeleği Olmadan Nehre veya Denize Girmeye Zorlama, Zorla Nehre veya Denize Atma 216

2. Canlı Mermi Kullanımı ve Canlı Mermi Kullanımı Sonucu Ölüm ve Yaralanmalar 226

3. Benzin Dökerek Yakma, Kimyasal Yanıklar Oluşturma 239

4. Botların Batırılması ve Batırılmaya Çalışılması, Delinmesi, Motorunun Tahrip Edilmesi, Benzininin Alınması, Geri Dönmelerin Sağlanması Amacıyla Taciz Edilme, Tehlikeli Manevralarla Geri İtme, Can Salında Geri İtme 242

5. Kış Soğuğunda Elbiselerini Çıkarttırıp Geri İterek Donarak Ölüme Sebep Olma 267

6. Çıplak Arama, Şiddet İçeren ve İstismar Edici Üst Araması, Elbiselerin Çıkartılarak İşkenceye Maruz Bırakma, Cinsel Taciz, Tecavüz, Dini Değerleri Aşağılayıcı Davranış ve Söz Söyleme 273

7. İşkence, Dayak, Elektrik Şoku Verme, Şok Tabancası İle Müdahale, Plastik Mermi Kullanmak Suretiyle Ateş Edilmesi, Gaz Fişeği ve Ses Fişeği İle Müdahale Edilmesi, Fiziksel Şiddet ve Zarar, Yaşamı Tehlikeye Sokan Diğer Fiiller ve Kötü Muamele, Daha Az Ölümcül Nitelikteki Silahların Kötüye Kullanımı 281

8. İltica Amacıyla Gelen Mültecilerin Başvurularının İşleme Alınmaması, Düzensiz Girişten Ötürü Başlatılan Kovuşturmalar, Sorgusuz Sualsiz Sınır Dışı Etme ve Toplu Şekilde Sınır Dışı Edilme, İltica Başvurusunu Aldıktan Sonra Sorgusuz Sualsiz Sınır Dışı Etme 300

9. Keyfi Yakalama, Keyfi Alıkoyma ve İdari Gözetim Altında Tutma, Cinsiyet Ayrımı Olmaksızın ve Mahremiyet Esasları Gözetilmeksizin Kötü Koşullarda Sıkışık Vaziyette Tutulma 306

10. Eşyalara El Konulması, Gasp ve Hırsızlık 309

11. Çocuklar ve Hassas Durumdaki Kişilerin İdari Gözetimi İle Bu Kişilere Yapılan Kötü Muameleler 312

EK-2: GERİ İTME NETİCESİNDE İHLAL EDİLEN ULUSLARARASI MEVZUAT HÜKÜMLERİ 320

1. İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi 320

2. Mültecilerin Hukuki Durumuna Dair Sözleşme (Cenevre Sözleşmesi) 322

3. Mültecilerin Hukuk Statüsüne İlişkin 1967 Protokolü 324

4. İşkence ve Diğer Zalimane, Gayriinsanî veya Küçültücü Muamele veya Cezaya Karşı Birleşmiş Milletler Sözleşmesi 325

5. Medeni ve Siyasi Haklar Uluslararası Sözleşmesi 327

6. Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme 331

7. Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme 337

8. Tüm Göçmen İşçilerin ve Aile Fertlerinin Haklarının Korunmasına Dair Uluslararası Sözleşme 341

9. 1982 BM Deniz Hukuku Sözleşmesi 344

10. 1974 Denizde Can Emniyeti Uluslararası Sözleşmesi (SOLAS Sözleşmesi) 345

11. 1979 tarihli Denizde Arama ve Kurtarma Uluslararası Sözleşmesi (SAR Sözleşmesi) 346

12. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi 346

13. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne Ek 1. Protokol 349

14. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne Ek 4. Protokol 349

15. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne Ek 6. Protokol 350

16. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne Ek 7. Protokol 350

17. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne Ek 12. Protokol 351

18. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne Ek 13. Protokol 351

19. Avrupa Birliği Temel Haklar Şartı 351

20. Avrupa Birliği Antlaşması 354

21. Avrupa Birliği’nin İşleyişi Hakkında Antlaşma 355

EK-3: YUNANİSTAN’IN GERÇEKLEŞTİRDİĞİ GERİ İTMELERE TEPKİLER VE ULUSLARARASI HABER VE RAPORLARDA GERİ İTME 357

1. BMMYK’nın 12/06/2020 Tarihli Basın Toplantısı 360

2. BMMYK’nın 21/08/2020 Tarihli Bildirisi 361

3. BMMYK’nın 28/01/2021 Tarihli Bildirisi 361

4. BMMYK’nın 21/02/2022 Tarihli Açıklaması 362

5. Avrupa Parlamentosu’nun 06/07/2020 Tarihli Basın Yayını 364

6. Uluslararası Göç Örgütü’nün 10/06/2020 Tarihli Açıklaması 364

7. Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komiserinin 19/06/2021 Tarihli Açıklaması 365

8. Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komiserinin 3 Yunan Bakana Gönderdiği 03/05/2021 Tarihli Mektup 365

9. Yunan Bakanların 11/05/2021 Tarihli Cevap Mektubu 368

10. Avrupa Ombudsmanı’nın 15/06/2021 Tarihli Resen İnceleme Kararı 371

11. Avrupa İşkencenin Önlenmesi Komitesi’nin (CPT) 19/11/2020 Tarihli Raporu 377

12. Mare Liberium Raporu 382

13. Yunan Ombudsmanı’nın 31/12/2020 Tarihli Ara Raporu 384

14. Just Security Tarafından Hazırlanmış Olan 22/05/2020 Tarihli Rapor 387

15. Bellingcat Tarafından Yayımlanmış Olan 23/06/2020 Tarihli Makale 391

16. Infomigrants Tarafından Yayımlanmış Olan 14/10/2021 Tarihli Makale 392

17. Human Rights Watch’un (İnsan Hakları İzleme Örgütü) 22/10/2015 Tarihli Açıklaması 394

18. Human Rights Watch’un (İnsan Hakları İzleme Örgütü) 18/12/2018 Tarihli Açıklaması 397

19. Human Rights Watch’un (İnsan Hakları İzleme Örgütü) 17/03/2020 Tarihli Açıklaması 400

20. Human Rights Watch’un (İnsan Hakları İzleme Örgütü) 01/08/2020 Tarihli Açıklaması 406

21. Human Rights Watch’un (İnsan Hakları İzleme Örgütü) 16/08/2020 Tarihli Açıklaması 406

22. Uluslararası Af Örgütü’nün 2021 Tarihli Raporu 411

23. Uluslararası Af Örgütü’nün 2020 Tarihli Raporu 418

24. Uluslararası Af Örgütü’nün 2015 Tarihli Raporu 421

25. Uluslararası Af Örgütü’nün 2014 Tarihli Raporu 425

26. Uluslararası Af Örgütü’nün 2013 Tarihli Raporu 428

27. Arsis, Greek Council For Refugees, Hellenic League For Human Rights, Hias Greece Human Rights 360 Tarafından Yapılmış Olan 01/02/2021 Tarihli Açıklama 430

28. Border Violence Monitoring Network’ün Ağustos 2021 Tarihli Raporu 433

29. Border Violence Monitoring Network’ün Ağustos 2019 Tarihli Raporu 434

30. UNICEF’in Şubat 2021 Tarihli Tematik Raporu 435

31. Danish Refugee Council’in (Danimarka Mülteci Konseyi) Nisan 2021 Tarihli Raporu 436

32. New York Times’ın 14/08/2020 Tarihli Makalesi 437

33. New York Times’ın 14/08/2020 Tarihli Makalesi 442

34. Der Spiegel’in 13/12/2019 Tarihli Makalesi 446

35. Der Spiegel’in 16/06/2020 Tarihli Makalesi 450

36. Der Spiegel’in 03/11/2021 Tarihli Makalesi 454

37. Der Spiegel’in 23/10/2020 Tarihli Makalesi 457

38. Hürriyet Gazetesi’nin 03/11/2021 Tarihli Haberi 461

39. Hürriyet Gazetesi’nin 05/11/2021 Tarihli Haberi 467

40. Euronews’in 05/11/2021 Tarihli Haberi 468

-KAYNAKÇA 471