ÖNSÖZ

Kanal İstanbul, İstanbul’un Avrupa yakasında Karadeniz ile Marmara Denizi arasında açılması planlanan yapay bir su yoludur. Ekonomik ve jeopolitik bir vizyon projesi olarak kamuoyuna sunulan bu proje; TBMM’de temsil edilen partilerin çoğunun yanı sıra doğa bilimcileri, meslek birlikleri, şehir plancıları, hukukçular ve çevre örgütleri tarafından ciddi şekilde eleştirilmektedir. TBMM’de temsilcisi olan partilerin çoğu tarafından eleştirilen proje hakkında çok sayıda soru ve Meclis araştırma komisyonu kurulması örgeleri verilmiştir. Kanal İstanbul, ekolojik ve çevresel tahribatın yanı sıra kültürel miras ve demokratik meşruiyet açısından sorunlar barındıran bir projedir. Bu Kitap’ta, projenin, hangi sebeplerle uluslararası hukuka, iklim değişikliğiyle mücadeleye ilişkin olanlar da dahil taraf olduğumuz milletlerarası antlaşmalara, insan hakları hukukuna ve mevzuatımıza aykırı olduğu ortaya konulacaktır. Diğer bir ifadeyle Proje’nin hayata geçirilmesi halinde yetkililerin karşılaşabilecekleri hukuki sorunlara; özellikle milletlerarası antlaşmalardan kaynaklanan yükümlülüklere ve bu yükümlülüklerin ihlali durumunda, tazminat talepleri de dâhil olmak üzere, doğabilecek hukuki ve siyasi sonuçlara dikkat çekmek amacıyla bu Kitap kaleme alınmıştır. Ayrıca projeyi uygulamaya koyan devlet kurumlarının yanı sıra projeye kredi verenlerin, finans sağlayanların, inşaatını yapacakların hukuki sorumluluğu ve bunlara karşı açılabilecek davalar üzerinde durulacaktır.

Ekolojik ve çevresel etkileri; kültürel miras, su kaynakları, flora ve fauna üzerindeki muhtemel sonuçları bakımından, söz konusu proje çok sayıda rapor, akademik çalışma ve kitaba konu edilmiş; bu yönleriyle kamuoyunda tartışmalara ve eleştirilere neden olmuştur. Kanal İstanbul Projesi’nin hukuki boyutlarının ulusal sınırları aşarak Türkiye’yi birtakım uluslararası iddialarla karşı karşıya bırakması ve gelecek nesiller üzerinde ağır yükler yüklemesi ihtimali taşıdığı açıktır. Üstelik Milletlerarası Adalet Divanı’nın devletlerin iklim deiv ğişikliğine ilişkin yükümlülükleri hakkında 23 Temmuz 2025 tarihli Tavsiye Kararı, uluslararası hukuktan kaynaklanan yükümlülükler konusunda oldukça kapsamlı bir çerçeve çizmiştir. Hukukçu ve akademik kimliğimle, çevre ve iklim değişikliğiyle bağdaşmayan projelerin gelecek nesiller üzerindeki olası zararlarını ortaya koymak ve bu konuda sessiz kalmamanın vicdani sorumluluğuyla üzerime düşen görevi yerine getirmek amacıyla bu Kitap kaleme alınmıştır. Diğer yandan, çok sayıda milletlerarası antlaşmayla bağdaşmayan bu projenin ileride doğurabileceği siyasi ve hukuki sonuçlara dikkat çekilmeye çalışılmıştır. Özellikle milletlerarası antlaşmalar bağlamında yeterince incelenmemiş veya eksik bırakılmış hususlarda, projeyi hayata geçiren kamu kurumlarına ve yetkililere söz konusu milletlerarası antlaşmalardan doğan yükümlülüklerin yanı sıra mevzuatımız uyarınca projeden vaz geçilmesinin sine qua non olduğu açıklanmaya çalışılmıştır. Bu çerçevede, Montrö Konvansiyonu başta olmak üzere taraf olduğumuz diğer milletlerarası antlaşmalardan doğabilecek yükümlülükler dikkate alınarak kaleme alınan bu Kitabın, projeyi hayata geçirmeye çalışan devlet kurumları ve diğer ilgililer bakımından caydırıcı, yol gösterici ve faydalı olmasını temenni ederim.

Prof. Dr. Nuray Ekşi

Temmuz 2026, Suadiye

ÖNSÖZ iii

GİRİŞ 1

BİRİNCİ BÖLÜM – GENEL OLARAK KANAL İSTANBUL PROJESİ

I. Projeden Sorumlu Bakanlık, Projenin Başlangıcı ve Gelişimi  9

A. Projeden Sorumlu Bakanlık   9

B. Projenin Başlangıcı  9

II. Kanal İstanbul Projesi İçin Mevzuatta Yapılan Değişiklikler ve Projeye İlişkin Yeni Yasal Düzenlemeler   13

A.     2018 Yılında 3996 Sayılı Bazı Yatırım ve Hizmetlerin Yap-İşlet-Devret Modeli Çerçevesinde Yaptırılması Hakkında Kanun’un Kapsamına Kanal İstanbul ve Benzeri Su Yolu Projelerinin Dahil Edilmesi  13

1.      Kanal İstanbul Projesi’nin 3996 Sayılı Bazı Yatırım ve Hizmetlerin Yap-İşlet-Devret Modeli Çerçevesinde Yaptırılması Hakkında Kanun’un Kapsamına Alınması için 2018 Yılında Yapılan Yasal Değişiklik 13

2.      Kanal İstanbul Projesi’nin 3996 Sayılı Bazı Yatırım ve Hizmetlerin Yap-İşlet-Devret Modeli Çerçevesinde Yaptırılması Hakkında Kanun’un Kapsamına Alınması İçin 2018 Yılında Yapılan Yasal Değişikliğin İptali İçin Anayasa Mahkemesi’nde Açılan Dava  14

B.     3194 Sayılı İmar Kanunu’nda Yapılan Değişiklikler  17

C.     Kanal İstanbul Projesi’ne İlişkin Bakanlar Kurulu Kararları  18

D.     Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında 1 Sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’ne Eklenen Hükümler  19

III.   Ocak 2020 Tarihli Kanal İstanbul Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu 21

A.     Ocak 2020 Tarihli Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporunun Dayanağı Olan Yönetmelik  21

B.     Ocak 2020 Tarihli Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporunun İptali İhtimalinde Yeni Raporun Yasal Dayanağı  23

C.     Ocak 2020 Tarihli Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu’nda Projenin Hukuka Aykırılığını Ortaya Koyan Yönler 26

IV.   Kanal İstanbul Projesi’ne Karşı Yapılan İtirazlar ve Bu İtirazların Dayanakları 34

A.     Çevresel Tahribat ve Ekolojik Etkiler 36

B.     Kanal İstanbul’un Ulusal Güvenlik Açısından Riskleri ve Olası Savaş Durumunda Stratejik Sonuçları  38

C.     Kanal İstanbul’un Kültür ve Tabiat Varlıkları Üzerindeki Olumsuz Etkileri  40

D.     Kanal İstanbul’un Jeolojik ve Deprem Açısından Yaratacağı Riskler  40

E.     Kanal İstanbul Projesi’nin Kamu Maliyesine Ağır Yük Yüklemesi 40

F.      Kanal İstanbul Projesi’nin Kentleşme ve Nüfus Yoğunluğuna Yol Açması 41

G.     Kanal İstanbul Projesi’nin Yeni Kanal Projelerini Tetiklemesi  42

H.     ÇED Raporunun Montrö Konvansiyonu’na İlişkin Kısımlarının Yetersizliği ve 2674 Sayılı Karasuları Kanunu’na İlişkin Değerlendirme Yapılmamış Olması  42

J. Demokratik Katılım ve Hukuki Süreç Eksiklikleri  45

V.    Kanal İstanbul Projesi Aleyhine Açılan Bazı Davalar  46

A.     3194 Sayılı İmar Kanunu’na Eklenen “Su Yolu” İbaresinin İptali İçin Anayasa Mahkemesi’nde Açılan Davada Verilen 15.11.2017 Tarihli Karar  46

B.     ÇED Olumlu Kararının İptali İçin Açılan İdari Davalar  48

1.      Görev Yönünden Reddedilen İdari Davalar   48

2.      Ehliyet ve Harç Yönünden Reddedilen İdari Davalar    53

3.      Kanal İstanbul Projesi’ne İlişkin İhalelerin Kamu İhale Kanunu’na Aykırı Olduğu Gerekçelisiyle Açılan Davalar 56

VI.   Kanal İstanbul Projesi Hakkında TBMM’de Yapılan Konuşmalar, Soru ve Meclis Araştırması Önergeleri 57

İKİNCİ BÖLÜM –  KANAL İSTANBUL PROJESİ’NİN BOĞAZLARA, KARADENİZE VE AKDENİZE İLİŞKİN MİLLETLERARASI ANTLAŞMALAR AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

I.      Türkiye Cumhuriyeti ile Bulgaristan Cumhuriyeti Arasında Mutludere/Rezovska Deresi Mansap Bölgesindeki Sınırın Belirlenmesi ve İki Ülke Arasında Karadeniz’de Deniz Yetki Alanlarının Sınırlandırılması Anlaşması  65

II.     Karadeniz’in Kirlenmeye Karşı Korunması Sözleşmesi ve Eki Protokolleri   67

III.   Akdeniz’in Kirlenmeye Karşı Korunmasına Dair Barselona Sözleşmesi ve Bu Sözleşmeye İlişkin Protokoller  69

IV.   Montrö Boğazlar Konvansiyonu 75

A.     Montrö Konvansiyonu’nun Objektif Hukuki Durum Yaratan Antlaşma Niteliğinin Tartışmaya Açılması Riski  75

B.     Seyir Güvenliği ve Çevrenin Korunmasına İlişkin Yasal Düzenlemelerin Montrö Konvansiyonuyla Uyumlu Olduğunun Uluslararası Camiaya Kabul Ettirilmesi Konusundaki Başarının Tehlikeye Girmesi Riski 79

1.      Yabancı Silahlı Kuvvetlere Bağlı Gemilerin Türk İçsularına ve Limanlarına Gelişleri ve Bu Sulardaki Hareket ve Faaliyetlerine İlişkin Yönetmelik 79

2.      476 Sayılı Karasuları Kanunu 81

3.      1994 ve 1998 Tüzükleri   83

C.     Kanal İstanbul Projesi’nin Montrö Konvansiyonu Açısından Taşıdığı Riskler 96

D.     ÇED Raporunda Montrö Konvansiyonu’na İlişkin Değerlendirmelerin Yetersizliği  108

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM – KANAL İSTANBUL PROJESİ’NİN İHLAL ETTİĞİ ÇEVRENİN KORUNMASINA İLİŞKİN MEVZUAT VE MİLLETLERARASI ANTLAŞMALAR

I.      Kanal İstanbul Projesi’nin İhlal Ettiği Çevrenin Korunmasına İlişkin Mevzuat 115

A.     Anayasa 115

B.     2872 Sayılı Çevre Kanunu ve Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği 117

C.     2873 Sayılı Millî Parklar Kanunu 122

D.     6306 Sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun  123

E.     Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği 126

F.      7552 Sayılı İklim Kanunu 127

G.     Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği  130

1.      Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği’nin Uygulama Alanı 130

2.      Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği 2014’ün Zaman İtibariyle Uygulanması   132

3.      Kanal İstanbul Projesi’nin Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği 2014’ün 5. Ekinde Yeralan Duyarlı Yöreler Listesine Açısından Değerlendirilmesi  133

4.      Son Yıllarda Yapılan Yasal Değişikliklerle ÇED Sürecinin Aşındırılması  137

5.      Proje Bölünmesi Yoluyla Bütüncül Yaklaşımın Bertaraf Edilmesi ve ÇED Sürecinin Etkisizleştirilmesi  140

II.     Kanal İstanbul Projesi’nin İhlal Ettiği Çevrenin Korunmasına İlişkin Temel Milletlerarası Antlaşmalar 144

A.     Kanal İstanbul’un Özel Çevre Koruma Bölgelerine İlişkin Milletlerarası Antlaşmalar ve Mevzuat Çerçevesinde Değerlendirilmesi  145

1.      Kanal İstanbul’un Akdeniz’de Özel Koruma Alanlarına İlişkin Protokol Açısından Değerlendirilmesi  14

2.      Özel Çevre Koruma Bölgelerine İlişkin Mevzuat ve Kanal İstanbul’un Bu Mevzuat Açısından Değerlendirilmesi  147

B.     Özellikle Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanlar Hakkında Sözleşme (Ramsar Sözleşmesi) ve Kanal İstanbul’un Bu Sözleşmeye Aykırı Yönleri  150

1.      Genel Olarak Ramsar Sözleşmesi 150

2.      Kanal İstanbul Projesi’nin Ramsar Sözleşmesi’ne Aykırı Yönleri  154

C.     Özellikle Afrika’da Ciddi Kuraklık ve/veya Çölleşmeye Maruz Ülkelerde Çölleşmeyle Mücadele İçin Birleşmiş Milletler Sözleşmesi  158

D.     İklim Değişikliğiyle Mücadele Antlaşmaları  159

1.      İklim Değişikliğiyle Mücadelede Devletlerin Yükümlülüklerini Belirleyen Milletlerarası Antlaşmaların Genel Çerçevesi              159

a.       Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 159

b.       Kyoto Protokolü 161

c.       Paris İklim Anlaşması  161

d.       Özellikle Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanlar Hakkında Sözleşme 165

e.       Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi 166

f.        Özellikle Afrika’da Ciddi Kuraklık ve/veya Çölleşmeye Maruz Ülkelerde Çölleşmeyle Mücadele İçin Birleşmiş Milletler Sözleşmesi  166

E.     Kanal İstanbul Projesi’nin İklim Değişikliğiyle Mücadeleye İlişkin Milletlerarası Antlaşmalar Açısından Değerlendirilmesi       166

III.   Kanal İstanbul’un İşletilmesi Aşamasında Türkiye’nin Milletlerarası Antlaşmalardan Doğan Yükümlülüklerine İlişkin Kısa Bir Değerlendirme  167

A.     1989 Basel Sözleşmesi  167

B.     MARPOL 73/78 ve Ekleri 168

IV.   Kanal İstanbul Projesi’nin Türkiye’nin Taraf Olmadığı Konvansiyonlar Açısından Kısa Bir Değerlendirmesi  172

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM – KANAL İSTANBUL PROJESİ’NİN İHLAL ETTİĞİ KÜLTÜR VE TABİAT VARLIKLARININ KORUNMASINA İLİŞKİN MEVZUAT VE MİLLETLERARASI ANTLAŞMALAR

I.      Kanal İstanbul Projesi’nin 2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu Açısından Değerlendirilmesi  179

A.     Kanal İstanbul Projesi’nden Etkilenecek Kültür ve Tabiat Varlıkları  179

B.     Kanal İstanbul Rezerv Alanı İçinde Kalan Kültür Varlıklarına İlişkin Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Kararları          182

1.      Erişilemeyen Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Kararları  182

2.      Kanal İstanbul Rezerv Alanı İçinde Kalan ve 2863 Sayılı Kanun Kapsamında Koruma Altına Alınan Kültür Varlıklarının Sayısallaştırılması, Koordinatlarının Belirlenmesi ve Plana İşlenmesine Dair İstanbul I Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun 29 Nisan 2015 Tarihli 1355 Nolu Kararı  182

3.      İstanbul I Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun Roma Suyollarına Ait Tünel Girişinin 2863 Sayılı Kanun Kapsamında Tescil Edilerek Koruma Grubunun I Olarak Belirlenmesine İlişkin 14.11.2019 Tarihli ve 4759-II Nolu Kararı  184

4.      İstanbul I Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun İstanbul İli, Çatalca İlçesi, Roma Su Yolları ve Su Kemerlerinin I. Grup Olarak Tesciline İlişkin 14.11.2019 Tarihli ve 4759-II Sayılı Kararı  187

C.     Kanal İstanbul Projesi’nden Etkilenecek Kültür ve Tabiat Varlıklarına İlişkin Olarak İdari Yargıda Açılan Davalar  190

II.     Kanal İstanbul Projesi’nin 1972 UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşme Açısından Değerlendirilmesi   191

III.   Kanal İstanbul Projesi’nin Sualtı Kültürel Miras Açısından Yarattığı Riskler  195

IV.   Odabaşı Köprüsü’nün ve Dursunköy Köprüsü’nün Taşınması 196

A.     Odabaşı Köprüsü’nün ve Dursunköy Köprüsü’nün Rekonstrüksiyonu İhalesi ve İhalenin İptali İçin Açılan Davalar  196

B.     Odabaşı Köprüsü ve Dursunköy Köprüsü’nün Rekonstrüksiyonu İhalesinin Proje Bölünmesi Kapsamında İrdelenmesi          202

BEŞİNCİ BÖLÜM – KANAL İSTANBUL PROJESİ’NİN AVRUPA BİRLİĞİ MÜKTESEBATINA TÜRKİYE’NİN UYUMU AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

I.      Avrupa Birliği Müktesebatına Türkiye’nin Uyumu İçin Hazırlanan Ulusal Programlar 211

II.     Avrupa Birliği Çevre ve İklim Müktesebatının Türkiye’nin Boğazlar’daki Çevre Politikaları Açısından Önemi  212

III.   Türkiye’nin Avrupa Birliği Çevre ve İklim Müktesebatına Uyum Sürecinde Kanal İstanbul’un Değerlendirilmesi 214

A.     Avrupa Birliği Çevre ve İklim Değişikliğiyle Mücadele Müktesebatının Genel Çerçevesi   214

B.     Kanal İstanbul’un Türkiye’nin Avrupa Birliği Çevre ve İklim Müktesebatına Uyumu Açısından Değerlendirilmesi 219

IV.   Kanal İstanbul Projesi’nin Avrupa Birliği Müktesebatının Üstlenilmesine İlişkin Ulusal Programlar Açısından Değerlendirilmesi  221

A.     Fasıl 27: Çevre ve İklim Değişikliği Müzakere Başlığı   221

B.     Kanal İstanbul’un Fasıl 27: Çevre ve İklim Değişikliği Kapsamında Değerlendirilmesi  229

ALTINCI BÖLÜM – KANAL İSTANBUL PROJESİ İLE İLGİLİ AÇILMIŞ VE AÇILMASI MUHTEMEL DAVALAR

I.      Ulusal Mahkemelerde Açılan Davalar  231

A.     Ruhsat ve İzin İptali Davaları   231

B.     İhale İptali Davaları 234

C.     Kamulaştırmanın İptali Davaları  243

D.     Mülkiyet Hakkının İhlali Davaları 243

E.     Taşınmazın Değer Artışına İlişkin Davalar 243

F.      Kanal İstanbul Projesiyle Etkileşim İçinde Olabilecek Taşınmazların 2B Kapsamında Satılıp Satılamayacağı Meselesi 245

G.     Anayasa Mahkemesine Yapılan Norm Denetimi ve Bireysel Başvurular  247

1.      Çevreyi Düzenleyen veya Etki Eden Yasal Düzenlemelerin Norm Denetimine İlişkin Bazı Kararlar  247

2.      Bireysel Başvurular  255

H.     TBMM Kamu Denetçiliği Kurumu’na Yapılan Başvurular  259

II.     Uluslararası Mahkemelerde Açılabilecek Davalar  263

A.     Uluslararası Mahkeme Kararlarında Çevresel Zararlar ve İnsan Hakları İhlalleri Açısından Yatırımcıların Dokunulmazlığından Sorumluluğuna Geçiş  263

B.     Kanal İstanbul Proje Alanının Korunması İçin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne Yapılabilecek Başvurular   264

C.     Milletlerarası Adalet Divanı’nda Açılabilecek Davalar  268

1.      Milletlerarası Adalet Divanı’nın Çevre ve İklim Değişikliği Konusunda Yetkisi   268

2.      Milletlerarası Adalet Divanı’nın Çevre ve İklim Değişikliğine İlişkin Bazı Kararları 269

a.       Milletlerarası Adalet Divanı’nın Macaristan v. Slovakya Davasında Verdiği Karar  269

b.       Sınıraşan Zarara İlişkin ABD-Kanada Arasındaki Trail Smelter Tahkim Davası ve Milletlerarası Adalet Divanı’nın Arjantin v. Uruguay Davasında Verdiği Karar 271

aa.     Sınıraşan Zarar ve ABD-Kanada Arasındaki

Trail Smelter Tahkim Davası  271

bb.     Milletlerarası Adalet Divanı’nın Arjantin v. Uruguay Davasında Verdiği Karar  275

3.      Milletlerarası Adalet Divanının Devletlerin İklim Değişikliğine İlişkin Yükümlülükleri Hakkında 23 Temmuz 2025 Tarihli Tavsiye Kararı ve Bu Kararın Kanal İstanbul Açısından Değerlendirilmesi   279

III.   Uluslararası İnsan Hakları Komitelerine Yapılacak Çevre ve İklim Değişikliğine İlişkin Başvurular 282

IV.   Kanal İstanbul Projesi Yatırımcılarının Hukuki Sorumluluğu 284

A.     Cezai Sorumluluk  284

B.     İdari Yaptırımlar  287

C.     Tazminat Sorumluluğu  288

1.      Tazminat Sorumluluğuna İlişkin Ulusal Yasal Düzenlemelerden Örnekler  288

2.      Milletlerarası Antlaşmalarda Tazminat Sorumluluğu  290

V.    BM Genel Kurulu’nun Yatırımcıların Çevrenin Korunması ve İklim Değişikliğiyle Mücadeleye İlişkin Yasal Düzenlemelerin Yatırımlarına Zarar Verdiği Gerekçesiyle Tazminat Davası Açmalarının Önlenmesine Dair Tavsiye Raporları  295

A.     A/78/168 Sayılı ve 13.7.2023 Tarihli Rapor  295

B.     A/80/187 Sayılı ve 17.7.2025 Tarihli Rapor 300

1.      A/80/187 Sayılı ve 17.7.2025 Tarihli Rapor’un ÇED Raporlarına Yönelik Tespitleri  300

2.      A/80/187 Sayılı ve 17.7.2025 Tarihli Raporda Yer Verilen Proje Bölünmesi ve Türkiye’deki Uygulaması   303

3.      A/80/187 Sayılı ve 17.7.2025 Tarihli Rapora Göre Şirketlerin Sorumlulukları  305

SONUÇ   307

Yararlanılan Kaynaklar  311

Kavram İndeksi 341