Kuzey Ege’nin sularında yükselen Gökçeada, yalnızca Türkiye’nin yüz ölçümü bakımından en büyük adası değil aynı zamanda binlerce yıldır deniz yollarını, boğazları ve kıtaları birbirine bağlayan jeopolitik bir kilit taşıdır. Antik Çağ’ın dinsel gizemlerinden Homeros’un İlyada Destanı’na, Roma’nın deniz hâkimiyetinden Osmanlı’nın Boğazlar savunma mimarisine kadar uzanan tarihsel süreçte ada, bölgesel güç dengelerini şekillendiren tarihsel bir değişmez olarak varlığını sürdürmüştür. Birinci Dünya Savaşı’nda Çanakkale’yi hedef alan İtilaf Devletleri’nin devasa operasyonel sinir merkezine ve bir doğal uçak gemisine dönüşen bu topraklar, modern dönemin de en hassas güvenlik denklemlerinin merkezinde yer almaktadır.

Dr. Erman Tatlıoğlu, bu eserinde; Gökçeada’nın tarihsel, hukuki, demografik ve askerî boyutlarını bütüncül bir bakış açısıyla masaya yatırıyor. Kitap; adanın Lozan ve Montrö rejimleri altındaki hukuki statüsünü incelerken Ege’deki silahsızlandırma yükümlülüklerinin aşınmasını ve Dedeağaç Limanı’nın bir askerî-lojistik üsse dönüştürülmesiyle değişen bölgesel dengeleri mercek altına alıyor. Aynı zamanda Türkiye’nin kıta sahanlığı tezlerindeki stratejik rolünü çarpıcı verilerle ortaya koyuyor.

Mavi Vatan doktrini çerçevesinde Türkiye’nin kuzeybatıdaki en önemli ileri karakolu ve bölgeyi izleyen adeta bir elektromanyetik gözü olan Gökçeada’yı yeniden okumaya davet eden bu çalışma; akademisyenler, araştırmacılar ve Türk deniz jeopolitiğinin geleceğini anlamak isteyen herkes için vazgeçilmez bir başvuru kaynağıdır.

-SUNUŞ iii

-ÖN SÖZ v

-GİRİŞ 1

BÖLÜM 1 – MİTOLOJİDE GÖKÇEADA 3

1.1. İsimlerin Ontolojisi ve Etimolojik Evrim 3

1.2. Homeros’un “İlyada Destanı”nda İmroz ve Tanrısal Coğrafya 5

1.3. Siyasi Mitoloji ve Diplomasi Merkezi Olarak İmroz  6

1.4. Gizem Kültürleri ve Kabeiroi (Kabiri) Tapınımı 6

1.5. Hermes Tapınakları 7

1.6. Arkeolojik Katmanlar ve Neolitik İnanışlar 9

1.7. Uğurlu-Zeytinlik: 8000 Yıllık Dikilitaşlar  9

1.8. Pelasglardan Atinalılara Siyasi ve Mitolojik Geçiş 10

1.9. Atina Hâkimiyeti 10

BÖLÜM 2 – ROMA DÖNEMİ’NDE GÖKÇEADA 13

2.1. Kuzey Ege’nin Roma “Mare Nostrum” Politikasındaki Yeri 14

2.2. Hellespontos’un Kontrolü ve Deniz Yolları 14

2.3. Askerî Lojistik ve Operasyonel Üs Olarak Imbros 14

2.4. Atina ile İlişkiler ve “Cleruchy” Mirası 15

2.5. Periferideki Güvenlik: Korsanlık ve Savunma 15

BÖLÜM 3 – OSMANLI DÖNEMİ’NDE GÖKÇEADA 17

3.1. Osmanlı Hâkimiyetinin Kurulması ve Yerleşmesi 19

3.2. Osmanlı İdari Yapısı İçerisinde Gökçeada 21

3.3. Osmanlı Askerî ve Stratejik Sistemi İçerisinde Gökçeada  25

3.4. Osmanlı Dönemi’nde Ekonomik Yapı ve Üretim İlişkileri 31

3.5. Genel Değerlendirme: Osmanlı Sisteminde Gökçeada 35

BÖLÜM 4 – BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI’NDA GÖKÇEADA 39

4.1. Birinci Dünya Savaşı Öncesi Durum 39

4.2. Balkan Savaşları 41

4.3. Gökçeada’nın Birinci Dünya Savaşı’ndaki Stratejik Konumu 42

BÖLÜM 5 – CUMHURİYET DÖNEMİ’NDE GÖKÇEADA 61

BÖLÜM 6 – GÖKÇEADA BÖLGESİNDEKİ DENİZ SAVAŞLARI 79

6.1. Gelibolu Muharebesi (1416) 79

6.2. Çanakkale Deniz Muharebesi (1657) 80

6.3. Bozcaada Deniz Muharebesi (1698) 81

6.4. İmroz Deniz Muharebesi (Osmanlı-Venedik) (1717)  82

6.5. İmroz Deniz Muharebesi (Balkan Savaşı) (1912) 83

6.6. Mondros Deniz Muharebesi (1913) 85

6.7. İmroz Akını (1918) 86

6.8. Gökçeada’nın Deniz Savaşları ve Askerî Açıdan Değerlendirilmesi 87

BÖLÜM 7 – GÖKÇEADA’NIN HUKUKİ STATÜSÜ 89

7.1. 1914 Altı Büyük Devlet Kararı 89

7.2. Lozan Barış Antlaşması (1923) 92

7.3. Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936) 94

BÖLÜM 8 – GÜNÜMÜZDE GÖKÇEADA 97

8.1. Coğrafya ve İdari Yapı 97

8.2. Nüfus ve Demografik Yapı 99

8.3. Ekonomi 101

8.4. Sağlık 103

8.5. Turizm 103

8.6. Gökçeada Metropolitliği 104

8.7. 1859 Gökçeada (İmroz) Depremi 105

BÖLÜM 9 – BOĞAZÖNÜ ADALARI’NIN SİLAHLANDIRILMASI 107

9.1. Boğazönü Adaları’nın Silahsızlandırma Statülerinin İhlali 107

9.2. Boğazönü Adaları’nın Silahsızlandırma Statüsü  108

9.3. Boğazönü Adaları’nın Silahsızlandırılmış Statüsünün Kapsamı 111

BÖLÜM 10 – YUNANİSTAN-ABD SAVUNMA İŞ BİRLİĞİ ANLAŞMASI, DEDEAĞAÇ VE ETKİLERİ 113

BÖLÜM 11 – SONUÇ VE DEĞERLENDİRME 117

-KAYNAKÇA 121