16. yüzyıl Osmanlı deniz haritaları, dünya haritacılık tarihinde önemli bir yer tutar. Osmanlı Devleti’nin yükselme döneminde meydana getirilmiş olan bu eserler o yılların önemli birer tarihi belgesi niteliğini taşırlar. Osmanlı Devleti’nin hükmettiği toprakların dışındaki ülkeleri kapsamaları, haritaların yapılış amaçlarından belki de en önemlisi hakkında ipucu edinmemizi sağlar. Akdeniz’in hemen her köşesinde üstünlük sağlayan Osmanlı levent reislerinin meydana getirdiği deniz haritaları, dönemin sultanlarınca ilgi görmüş, oluşturulması desteklenmiş, büyük olasılıkla yapılması emredilmiştir. Piri Reis I. Dünya Haritası’nı 1517’de Mısır’ı fetheden Sultan 1. Selim’e sunduğunda muzaffer sultanın, “Dünya bir fatih için ne kadar küçükmüş” dediği rivayet edilir. Dünyayı fethe kalkan Osmanlıların yeni ülkeler hakkında bilgi toplaması olağan karşılanmalıdır. Deniz haritalarının oluşturulmasını sağlayan başlıca etkenlerden biri de 15. yüzyılın son çeyreğinden itibaren Osmanlı kara ve deniz zaferlerinin önlenemez yükselişidir. Bu yükseliş Akdeniz’in, sınırlı kalmayacak, Karadeniz, Kızıldeniz, Hint Denizi’ni de saracaktır. Akdeniz uygarlık beşiği artık Osmanlı Türklerinin kesin egemenliğindedir. Doğunun ve İslam uygarlığının bilgi birikimini arkasına almış, göçebe bir toplum yapısından sıyrılmış olan Osmanlı Türkleri, Akdeniz’de Rönesansla aydınlanan ve atılım içindeki Batı’nın bilgilerini de dağarcıklarına katarak eşsiz eserler meydana getirmişlerdir.

Akdeniz ve Denizcilik… İşte birbirleriyle ayrılmaz bir bütün oluşturan iki kavram. İlkçağdan başlayarak, korkusuz tüccar Fenikeliler, firavunların Mısır’ı, İyonya’nın işbilir, bilgin Miletlileri, Marsilya’ya uzanan Foçalılar, öncü Venedik, kolonist Ceneviz, İspanyollar, Kâşif Portekizliler, Ege’nin Helenleri, Araplar, Afrikalı zenciler ve Asya bozkırlarından bu insanlar yumağına karışan Türklerle yoğrulmuş apayrı bir kıtadır Akdeniz. Denizden oluşan bir 6. kıta. Olağanüstü güzel iklimi, adalar ve kıyıların birbirine yakınlığı, doğu-batı arasındaki iki yönlü ticaret, ticaret gemileri, balıkçılar, Hac yolunda İseviler ve Müslümanlar, köleler, devletin resmi donanmaları, şövalyeler, korsanlar… Kısacası, dünyanın hiç bir yöresinde rastlanılmayan bir hareketlilik. Bu kozmopolit ortamda kolayca edinilen bilgi ve deneyim, 14, 15 ve 16. yüzyılda dünya haritacılığında büyük bir devrim yapan Portolonların (Portolan) ana kaynağıdır. Portolanlar, Ptolemaios’tan beri süregelen durağan haritacılığa büyük bir ivme kazandırdı. Portolon haritalar Akdeniz’i kıyı-bucak, ada-liman dolaşan her ülkeden nice isimsiz denizcinin ortak ürünleri olarak kabul etmek, belki en doğru ve en adil kaynak tanımıdır.

Görülen odur ki, ülkeler ve insanlar artık kendi yurtlarında yetişmiş, kendi soyundan ve dininden kimselerin, başka bir deyişle kendi çocuklarının eserleri ile dünyada yer edinmek istemektedir. Biz bu yüzden Akdenizli gemicilerin ortak eserleri olan deniz haritalanndan sadece Türk denizcilerinin imzaların’ taşıyanları bu kitapta toplamaya çalışacağız.

Osmanlı Türklerinin Akdeniz’de yelken açan çoğu denizcileri, sıradan gemi kaptanı değil, kovalayan, bulan ve ele geçiren deniz kurtlan, korsanlardır. Colombus’un Yeni Dünya Haritası da böyle bir uğraşın sonucu Piri Reis’in eline geçmiştir. Her gemide mutlaka bulunan haritalar belki de en değerli ganimetler sayılmıştır. Gerçi elde etmek önemliydi, ancak en önemlisi anlamak ve değerlendirmekti. İşte Piri Reis’in, Ali Macar Reis’in yaptığı da bundan ibarettir. Piri Reis sadece Colombus’un haritasını değil, onlarca değişik haritayı ele geçirmiş, bilgi, görgü ve becerisiyle eşsiz bir dünya haritası ortaya koymuştur.

Amerika’nın Colombus tarafından keşfinin 500. yılı kutlamalarının yapıldığı bu yıl, dünyada deniz haritalarına yeniden bir ilgi ve eğilim başlamıştır. Özellikle de Piri Reis’in adı daha sık anılmaktadır.

Onun adına yapılan bir belgesel film dünya televizvonlarında gösterilecek, yayınlarda genişçe yer alacak, adına kitaplar çıkacak, Amerika’da 6 eyaletin eğitim sorumlularının onaylamalarıyla eğitim programlarına alınacak, öğrencilere okutulacak. Piri Reis belki de Amerikalıların bilebildikleri ilk Türk bilgin ve haritacısı olacak.

Türkiye’de haklı olarak Piri Reis üzerine çok sayıda yayın yapılmıştır. Buna karşılık, diğer Türk haritacıları, özellikle de önemli bir atlasın yaratıcısı olan Ali Macar Reis hakkında çok az sayıda eser ve araştırma yayınlanmıştır. Biz bu eşsiz serüvencinin yaptığı Atlas’ı tekrar tanıtmaya çalışacağız. Başlangıçtaki bu amaç, konuya eğilmeye başlayınca daha kapsamlı bir hal almaya başladı. Hatta Türk haritacılığının ilk yıllarına inilmesi, dünya haritacılığının çok kısa bir özetinin verilmesi gereği doğdu. Deniz haritacılarını yaratan kaynak olan Osmanlı denizciliğinin gözden geçirilmesi gerekti. Haritacılığın ayrılmaz bir parçasını oluşturan coğrafyacıların da anılması ile konu biraz daha bütünleştirilmeye çalışıldı, Kitabın bilimsel araştırmadan çok bir tanıtım kitabı olması amaçlandı. Bunun hakkıyla sağlanabilmesi için görsellik ön planda tutulmuştur.

Ali Macar Reis Atlası’nın tanıtımı ve ilk renkli basımının yapılması için çıkılan yol bizi başlangıçtan 16. yüzyıl sonuna dek Türk haritacılığı ve haritacılarını eserleri ile birlikte özetleyen bu kitabı oluşturmaya götürmüştür.

Piri Reis’in dediği gibi:

“İrişe sahibi kemale şu kitabım

Hatasın onun görüp bulanlar

Tashihine kadir olanlar

Bulunursa o üstade Allah rahmet eylesin

Ki eksiğini bulup tamam eylesin

Bir hata bulup düzeltene

Allah bin sevap versin eline

Çünkü yoktur ilimlere nihayet

Buna böyle inanan bulur inayet

Hangi ilim var ki sonu bulunsun

Hangi kul vardır hatasız olsun“

Teşekkür

Önsöz

-Türk Denizciliğine Kısa Bir Bakış 11

-Osmanlıların Coğrafi Eserleri 27

-Haritacılığın Başlangıcı ve Gelişimi 36

-Beyruni 44

-Kaşgarlı Mahmud 49

-Fatih ve Haritalar 52

-Piri Reis 57

-Piri Reis’in Dünya Haritası 59

-Piri Reis’in İkinci Haritası 61

-Kitabı-ı Bahriye 67

-Matrakçı Nasuh 74

-Seydi Ali Reis 86

-Tunuslu Hacı Ahmed’in Dünya Haritası

-Walters Deniz Atlası 92

-Atlas-ı Hümayün 95

-Takiyüddin 105

-Menemenli Mehmed Reis Haritası 109

-Ali Macar Reis Haritası 114

-Atlas’ın Kaynakları 117

-Atlaslar ve Haritalar 126

1-Karadeniz Haritası 127

2-Doğu Akdeniz ve Ege Haritası 127

3-İtalya Haritası 128

4-Batı Akdeniz ve İber Yarımadası Haritası 129

5-İngiliz Adaları ve Avrupa’nın Atlantik Kıyıları 130

6-Ege Denizi-Batı Anadolu ve Yunanistan Haritası 130

7-Dünya Haritası 131

Dipnotlar 153

Bibliyografya 157