Yüzyıllardır medeniyetlerin beşiği olan Akdeniz, 21. yüzyılda enerji jeopolitiği, deniz yetki alanları mücadeleleri ve bölgesel çatışmalar bağlamında küresel güç rekabetinin ana sahnesine dönüşmüştür. Özellikle son yıllarda Doğu Akdeniz merkezli olarak tecrübe edilen krizler, yalnızca kıyıdaş devletleri değil tüm uluslararası sistemi derinden etkilemekte; sınırların ve ittifakların yeniden sorgulandığı yeni bir güvenlik mimarisi yaratmaktadır.

Bu bağlamda Akdeniz’deki söz konusu “yeni denklem”in hangi aktörler tarafından ve ne şekilde kurgulandığı sorusu büyük önem arz etmektedir. Bölgesel rekabette hangi devletlerin oyun kurucu, hangilerinin ise statüko bozucu bir rol üstlendiği titizlikle irdelenmelidir. Bu eser; Türkiye’nin stratejik hamlelerinden ABD, Avrupa Birliği, İsrail ve İran gibi başat aktörlerin bölgedeki politikalarına, enerji koridorlarından çok kutuplu dünya düzeninin Akdeniz’e yansımalarına dek pek çok kritik meseleyi kapsamlı bir biçimde mercek altına almaktadır. İlgili çalışma, uluslararası ilişkiler teorilerinin rehberliğinde, bölgede süregelen çok boyutlu süreci sistematik bir analiz çerçevesinde okurun dikkatine sunmaktadır.

“Akdeniz’in Yeni Güvenlik Denklemi”, salt günümüz krizlerini anlamlandırmakla kalmayıp bölgenin geleceğine ilişkin olası senaryolara da projeksiyon tutmaktadır. Bu niteliğiyle eser; uluslararası ilişkiler disiplinindeki öğrenciler, akademisyenler, dış politika yapıcılar ve Akdeniz’in karmaşık jeopolitiğinde derinlemesine bilgi sahibi olmak isteyen her okur için temel bir başucu kaynağı hüviyeti taşımaktadır.

-SUNUŞ iii

-ÖN SÖZ vii

-GİRİŞ 1

BÖLÜM 1 –  AKDENİZ’İN JEOPOLİTİĞİ VE BÖLGESELCİLİK KURAMLARI 7

1.1. Akdeniz Havzasının Tarihî, Ekonomik ve Jeopolitik Önemi 7

1.2. Uluslararası İlişkilerde Bölgeselleşme ve Bölgeselcilik 11

1.2.1. Bölgeselleşme (Regionalization) Kavramı 12

1.2.2. Bölgeselcilik (Regionalism) Kavramı 12

1.2.3. Bölgeselleşme ve Bölgeselcilik Arasındaki Farklar 14

1.2.4. Teorik Yaklaşımlar 15

1.2.5. Akdeniz Havzasında Bölgeselleşme ve Bölgeselcilik 16

1.3. Akdeniz’de Örgütsel Çeşitlilik ve Bölgesel Yönetişim 17

BÖLÜM 2 – AKDENİZ’DEKİ BÖLGESEL SİYASİ VE EKONOMİK DİNAMİKLER 23

BÖLÜM 3 – AKDENİZ’DEKİ ULUSLARARASI SİYASİ VE EKONOMİK İŞ BİRLİĞİ TEŞKİLATLARI 33

3.1. 5+5 Diyaloğu 36

3.2. Akdeniz İçin Birlik (AİB) 39

3.3. Akdeniz Parlamenter Asamblesi (Akdeniz PAM) 43

3.4. Agadir Süreci (Agadir Anlaşması) 46

3.5. Akdeniz Forumu (Forum of Mediterranean Countries – FOROMED) 49

3.6. Avrupa‑Akdeniz Ortaklığı (Barselona Süreci/Euro‑Mediterranean Partnership – EUROMED) 51

3.7. Avrupa Komşuluk Politikası (European Neighbourhood Policy – ENP) 55

3.8. Dostluk Forumu (PHILIA Forum)  58

3.9. Doğu Akdeniz Gaz Forumu (Eastern Mediterranean Gas Forum – EMGF) 59

3.10.NATO İstanbul İş Birliği İnisiyatifi (İstanbul Cooperation Initiative – ICI) 62

3.11. Arap Mağrip Birliği (Arab Maghreb Union – AMU) 66

3.12.NATO Akdeniz Diyaloğu 73

3.13.Avrupa Güvenlik ve İş Birliği Teşkilatının (AGİT) Akdeniz İnisiyatifi [Organization for Security and Cooperation (OSCE) Mediterranean Partnership for Co-Operation] 79

3.14.Akdeniz Paktı (Pact for the Mediterranean)  84

BÖLÜM 4 – DOĞU AKDENİZ’DEKİ DENİZ YETKİ ALANLARI, ENERJİ JEOPOLİTİĞİ VE BÖLGESEL İŞ BİRLİĞİ ANLAŞMALARI 91

4.1. Doğu Akdeniz’de Deniz Yetki Alanları ve Hukuki Rekabet 96

4.2. Enerji Jeopolitiği ve Stratejik Altyapı Projeleri 103

4.3. GKRY ve Yunanistan Merkezli Güvenlik ve Savunma İş Birlikleri 106

4.3.1. GKRY’nin Savunma İş Birliği Antlaşmaları ve Üs Kullandırma İzinleri 110

4.3.2.Yunanistan–GKRY–Mısır Ortak Eylem Planı 113

4.3.3.GKRY–Hindistan İlişkileri 115

4.3.4.GKRY–Mısır İş Birliği 117

4.3.5.GKRY–Fransa İş Birliği 120

4.3.6.Yunanistan (Hellenic Energy) – ABD (Chevron) Konsorsiyumu ile Mora Yarımadası ve Girit Güneyi DYA Arama ve İşletmeAnlaşması 123

4.3.7. 3+1 İş Birliği 125

4.4. Çok Taraflı İttifak Yapıları ve Bölgesel İş Birliği Mekanizmaları 127

4.4.1. Great Sea Interconnector (GSI) Projesi 127

4.4.2.SAFE Programı’nın Doğu Akdeniz’deki Etkileri 129

4.4.3.IMEC Projesi ve Doğu Akdeniz’e Etkileri 131

4.5. Bölgesel Güvenlik Ortamı ve Çatışma Dinamikleri 133

4.6. Türkiye’nin Bölgesel Politikası ve Stratejik Yaklaşımı 136

4.6.1. Türkiye’nin Akdeniz Stratejisi 139

4.6.2.Deniz Yetki Alanları ve Hukuki Durum 140

4.6.3.Enerji Güvenliği ve Jeopolitik Rekabet 143

4.6.4.Güvenlik ve Askerî Boyut 145

4.6.5.Türkiye ile Akdeniz Teşkilatları Arasındaki İlişkiler 146

BÖLÜM 5 – DOĞU AKDENİZ’DEKİ ENERJİ KAYNAKLARI VE ALTYAPISI 149

5.1. Doğu Akdeniz’deki Enerji Kaynakları, Üretim Dinamikleri ve Altyapılar 156

5.1.1. Doğu Akdeniz’de Devam Eden veya Planlanan Petrol ve Doğal Gaz Arama Lisanslama Faaliyetleri 159

5.1.2. Petrol ve Diğer Sıvı Yakıt Rezervleri 160

5.1.3. Petrol ve Diğer Sıvı Yakıtlara İlişkin Üretim Verileri 161

5.1.4. Petrol ve Diğer Sıvı Yakıtlara İlişkin Tüketim Verileri 162

5.1.5. Doğal Gaz Rezervleri 163

5.1.6. Doğal Gaz Üretim Verileri 164

5.1.7. Doğal Gaz Tüketim Verileri 165

5.1.8. Son Dönemdeki Doğal Gaz Keşifleri 167

5.1.9. Sıvılaştırılmış Doğal Gaz (LNG) Altyapısı 170

5.2. Doğu Akdeniz’de Öngörülen Enerji Koridorları ve Boru Hattı Altyapıları 174

BÖLÜM 6 – AKDENİZ’DEKİ DENİZ GÜVENLİĞİ HAREKÂTLARI 181

6.1. Akdeniz Kalkanı Harekâtı (AKH) 183

6.2. Deniz Muhafızı Harekâtı (DMH) 184

6.3. EUNAVFOR MED Irini Harekâtı 187

6.4. Mediterraneo Sicuro (Güvenli Akdeniz) Harekâtı 187

BÖLÜM 7 – AKDENİZ’DE İŞ BİRLİĞİNİN GELECEĞİ: SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK, İKLİM VE DÖNÜŞÜM 191

7.1. Akdeniz Bölgesi’nde Çatışma Alanlarından İş Birliği Alanlarına Geçiş: Kurumsal Mekanizmalar ve Stratejik Dönüşüm 195

7.2. Çatışma Alanlarının Nedenleri 197

7.2.1. Enerji ve Jeopolitik Rekabet 197

7.2.2. Güvenlik ve Askerî Krizler 198

7.2.3. Göç ve İnsani Güvenlik 198

7.2.4.Ekonomik ve Yapısal Eşitsizlikler 199

7.3. Mevcut Teşkilatların İşleyişi ve Sınırları 199

7.3.1. AB ve Avrupa Komşuluk Politikası (ENP) 199

7.3.2.Akdeniz İçin Birlik (UfM) 200

7.3.3. NATO: Sert Güvenlikten Yumuşak Güvenliğe Geçiş 201

7.3.4.AGİT (Avrupa Güvenlik ve İş Birliği Teşkilatı): Yumuşak Güvenlik ve Normatif Yaklaşım 201

7.3.5. Alt Bölgesel Mekanizmalar: 5+5 Diyaloğu ve Diğerleri 201

7.3.6. Teşkilatların Kurumsal Yapılarının Genel Sorunları 202

7.4. Çatışmadan İş Birliğine Geçiş Mekanizmaları 202

7.4.1. Güven İnşa Edici Önlemler 203

7.4.2. Fonksiyonel İş Birliği Yaklaşımı 203

7.4.3.Ekonomik Karşılıklı Bağımlılığın Artırılması 203

7.4.4.Kurumsallaşma ve Çok Taraflı Yönetişim 204

7.4.5. Kapsayıcılık ile Dışlanmanın Azaltılması 204

7.4.6.Çok Boyutlu Güvenlik Yaklaşımının Benimsenmesi 204

7.4.7. Krizlerin İş Birliği Fırsatına Dönüştürülmesi 204

7.4.8.Çok Katmanlı Yönetişim Modeli  205

7.5. Akdeniz Ekonomik, Siyasi ve Güvenlik İş Birliğinde Dönüşüm Stratejisi 205

7.5.1. Güven İnşası (Stabilizasyon Evresi) 206

7.5.2. Fonksiyonel İş Birliği (Pragmatik Yakınlaşma) 206

7.5.3. Kurumsallaşma (Yapısal Bütünleşme) 206

7.5.4. Bütünleşme (Stratejik İş Birliği Evresi) 207

BÖLÜM 8 – SONUÇ VE DEĞERLENDİRME 209

-KAYNAKÇA 217