Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle birlikte Hazar Denizi, kapalı bir su havzası olmaktan çıkarak enerji jeopolitiğinin ve bölgesel güç rekabetinin merkezlerinden biri hâline gelmiştir. Beş kıyıdaş devlet arasında yürütülen hukuki statü tartışmaları, hidrokarbon rezervlerinin paylaşımı, boru hattı projeleri ve askeri denge arayışları, Hazar’ı Avrasya güvenlik mimarisinin kritik bir bileşeni konumuna taşımıştır.

Kurumsallaşan yeni hukuki çerçeve, normatif bir düzenlemenin ötesinde Avrasya güç dengelerinin yeniden yapılandırılmasının bir tezahürü olarak değerlendirilmektedir. Hazar’ın statüsüne ilişkin belirsizliklerin giderilmesi süreci; kıyıdaş devletler arasındaki güç mücadelesi, enerji güvenliği stratejileri, askerî denge arayışları ve dış aktörlerin nüfuz politikaları bağlamında analiz edilmektedir.

Hukuk ile güç arasındaki etkileşimi merkeze alan bu çalışma, Hazar’ı yalnızca bir enerji havzası olarak değil Soğuk Savaş sonrası Avrasya güvenlik mimarisinin dönüşümü bağlamında inceleyen analitik bir başvuru kaynağıdır. Normatif düzen ile jeopolitik rekabet arasındaki etkileşimi Hazar örnekleminde ortaya koyan eser; güvenlik araştırmaları, uluslararası ilişkiler tarihi ve strateji alanlarındaki akademisyenler ile konuya ilgi duyan tüm okuyucular için kuramsal ve jeopolitik bir perspektif sunmaktadır.

-SUNUŞ iii

-ÖN SÖZ v

-ŞEKİL LİSTESİ ix

BÖLÜM 1 – TARİHSEL MİRAS 1

1.1. Tarihte Hazar Denizi 1

1.2. Birinci Dünya Savaşı’ndan İkinci Dünya Savaşı’na Hazar Denizi 10

1.3. İkinci Dünya Savaşı’nda Hazar Denizi  17

1.4. Soğuk Savaş Dönemi Hazar Denizi 19

1.5. Soğuk Savaş Dönemi Sonrası Hazar Denizi 22

BÖLÜM 2 – HAZAR HAVZASI YASAL STATÜ VE EGEMENLİK 25

2.1. Hazar Bir Deniz mi Yoksa Bir Göl mü? 25

2.1.1.Hazar’ın Göl Olarak Değerlendirilmesi 27

2.1.2.Hazar’ın Deniz Olarak Değerlendirilmesi 28

2.1.3.Hazar’ın Özel Su Havzası Olarak Değerlendirilmesi 30

2.2. Soğuk Savaş Sonrasında Hazar Kıyı Devletlerinin Değişen Tutumu  30

2.2.1.Yasal Süreçlerde ve Eş Güdümde Belirsizlik (1991-1993) 31

2.2.2.Kutuplaşma (1993-1995) 33

2.2.3.Sınır Anlaşmazlıklarının Yaygınlaşması (1995-1998) 37

2.2.4.İlk Anlaşma ve Kutuplaşmanın Artması (1998-1999) 42

2.2.5.2000 Yılı ve Sonrası: Hazar Denizi İçin İkili Bir Rejim mi? 45

2.3. Hazar Denizi’nin Hukuki Statüsüne İlişkin Sözleşme (AKTAU) 51

BÖLÜM 3 – ENERJİ: HİDROKARBONLAR VE BORU HATLARI JEOPOLİTİĞİ 59

3.1. Hazar Havzası Doğal Kaynakları 59

3.1.1.Sınır Anlaşmazlıkları  62

3.1.2.Hazar Havzası Ülkelerinin Enerji Durumu Değerlendirmesi  63

3.1.3. Petrol ve Diğer Sıvı Hidrokarbonlar  67

3.1.3.1 Azerbaycan  67

3.1.3.2. Kazakistan 68

3.1.3.3. Türkmenistan 71

3.1.3.4. Özbekistan 71

3.1.4. Doğal Gaz 71

3.1.4.1. Azerbaycan 71

3.1.4.2. Kazakistan  73

3.1.4.3. Türkmenistan 74

3.2.4.4. Özbekistan 76

3.1.5. Kömür 77

3.1.6. Elektrik 79

3.1.6.1. Azerbaycan 79

3.1.6.2. Kazakistan 80

3.1.6.3. Türkmenistan 81

3.1.6.4. Özbekistan 82

3.1.7. Enerji Ticareti 84

3.1.7.1. Azerbaycan 85

3.1.7.2. Kazakistan 89

3.1.7.3. Türkmenistan 90

3.1.7.4. Özbekistan 92

3.2. Hazar Havzası Enerji Jeopolitiğinde Boru Hatları 93

3.2.1. Batı Koridoru: Avrupa’ya Jeopolitik Bir Can Damarı 93

3.2.2. Kuzey Enerji Koridoru: Tarihsel Bağımlılığın Devamı 100

3.2.3. Doğu Koridoru: Asya Pazarının Çekiciliği 104

3.2.4. Güney Koridoru: Trans-Hazar Doğal Gaz Boru Hattı 109

3.3. Enerji Alanındaki Önemli Dış Aktörler 115

3.3.1. BP 116

3.3.2. Chevron 119

3.3.3. ENI 122

3.3.4. CNPC 125

3.3.5. Gazprom 127

3.3.6. LUKOIL 132

3.3.7. TPAO 135

BÖLÜM 4 – HAZAR BÖLGESİ ÇEVRESEL SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK 139

4.1. Hazar Bölgesi Çevresel Faktörler ve Nesli Tükenmekte Olan Türler 139

4.2. Hazar Denizi Su Seviyesi Değişimleri 156

BÖLÜM 5 – HAZAR HAVZASINDA GÜVENLİK DİNAMİKLERİ 169

5.1. Hazar Denizi Donanmaları ve Güç Dengeleri Tarihsel Süreci 169

5.2. Hazar Bölgesi ve Sınır Aşan Suçlar 181

5.2.1. Kazakistan 196

5.2.2. Türkmenistan 200

5.2.3. İran 203

5.2.4. Rusya 204

5.2.5. Azerbaycan 208

5.3. Bölgesel Çatışmaların Etkileri 211

5.3.1. Dağlık Karabağ 211

5.3.2. Kuzey Kafkasya 214

5.3.3. Güney Kafkasya 219

5.3.4. İran-ABD ve İsrail Savaşı 224

BÖLÜM 6 – KÜRESEL PERSPEKTİFTEN HAZAR HAVZASI 229

6.1. Çin Faktörü 229

6.1.1. Çin’in Orta Asya ve Kafkasya’daki Ekonomik ve Altyapı Yatırımları 233

6.1.2. Çin’in Bölgedeki Etkinliğinin Jeopolitik Etkileri 240

6.1.3. Çin’in Orta Asya ve Kafkasya Yatırımlarının Karşılaştığı Zorluklar ve Gelecek Perspektifleri 247

6.2. ABD 253

6.3. Avrupa Birliği 258

6.4. Hazar Denizi Bağlantı ve Ticaret Koridoru 263

-SONUÇ 269

-KAYNAKÇA 273