8 . 9 . 1958

Türk Deniz Kuvvetleri içinde Denizaltıcılık mesleğinin hususi bir mevkii vardır. Bilhassa Cumhuriyet Türkiyesinin yeni baştan modern esaslara dayanarak organize edilmiş bulunan Denizaltı Filosunun kifayeti. muasır bahriyeler arasında her hususta dikkati calip bir durumdadır.

Cumhuriyet devrine takaddüm eden Denizaltıcılık Tarihimiz ise, ancak birtakım dağınık vesikalara ve karanlık hatıralara dayanmakta olduğundan, ilgili memleket ve meslek müntesiplerinin dahi meçhulü bulunmaktadır.

Binbaşı Raşit Metal telif ettiği “Türk Denizaltıcılık Tarihi” adlı eseri ile, Denizaltı silahının henüz yeni doğduğu 19 uncu asır içinde. Dünya bahriyeleri arasında yerini aramakta olduğu bir sırada, Osmanlı İmparatorluğu Bahriyesi elnida kendi istikbaline layık alakayı nasıl bulduğunu meydana çıkarmış ve böylece Türk Denizaltıcılık Tarihine hepimizi iftihar ettiren bir ışık tutmuştur.

Binbaşı Raşit Metel, bu eseri meydana getirmek için senelerce memleket içinde ve dışında birçok resmi arşivlere ve hususi hatıralara müracaat ederek, bazen teşvik görerek ve bazen mesaisinin beyhudeliğine acıyanların istihfafına karşı koyarak maddi ve manevi büyük gayretler sarf etmiştir. Fakat kendisi neticede; Türk Deniz Kuvvetlerine, bütün resmi vesikalariyle iftihar edebileceği bir Denizaltıcılık tarihi vermekle ismini meslek içinde ebedileştirmiştir.

“Türk Denizaltıcılık Tarihi”nin meslek irfanında ve meslek ilgisinde muharririne manevi mükafatım vereceğinden eminim.

Binbaşı Raşit Metel’i bu azimkar ve müspet mesaisinden dolayı takdir eder, meydana getirdiği kıymetli eser için tebrik ederim.

Fahri Korutürk

Koramiral Deniz Kuvvetleri Kumandanı

ÖNSÖZ

Dünya Denizaltıcılık Tarihinin başlarında gelen Denizaltıcılığımızın neslimize ve bizden de sonrakilere intikal edecek tarihinin bugüne kadar yazılmamış olması bana on altı seneden beri vazife gördüğüm ve çok sevdiğim Denizaltıcılık mesleğine bu vadide hizmet etmek arzusunu verdi.

Altı buçuk sene evvel “Türk Denizaltıcılık Tarihi” isimli bu naçiz kitabı yazmağa başladım. Kitap, esas itibariyle dört kısmı ihtiva etmektedir :

1-Tarih kısmı

2-Kazalar kısmı

3-Kurslar ve Subayların künyeleri kısmı

4-Vesikalar kısmı

TARİH KISMI

Denizaltıcılığımızın, Dünya Denizaltıcılık Tarihindeki mevkiini kıymetlendirme bakımından bu kısma “Dünya Denizaltıcılık Tarihi” başlıklı yazı ile başlamıştır. Bunu; ilk Denizaltı gemilerimiz Abdülhamit ve Abdülmecit’in siparişine sebeb olan hadiseyi inceleme bakımından “1876-1900 Tarihleri Arasındaki Türkiyenin Dahili ve Harici Siyasi Durumu” başlıklı yazı takibetmiştir. Bundan sonra kitabın asıl metnini teşkil eden ilk Denizaltı gemilerimizden bahsedilmiş, yabancı devletlerle denizaltı gemileri hususundaki temaslar, siparişler, kursların açılışı: nihayet Cumhuriyet Devri Denizaltıcılığımız ile Amerikan yardımından alınan Denizaltılar ve bugüne kadar bu mevzu ile ilgili hadiseler devam ettirilmiştir.

Bu kısmın sonuna, ilk Denizaltılarımız yapı ve evsaf bakımından halen ne kadar garip geliyorsa, bugünkü gemilerin de seneler sonrası aynı hissi vereceği kanaati ile, Denizaltı gemilerimizin tarihçeleri ve resimleri ilave edilmiş ve hizmetten çıkan gemilerin altlarına da vasıfları yazılmıştır.

KAZALAR KISMI

Denizaltı Filosu ile ilgili ve Denizaltıcılığımızda vaki olan kazaları ihtiva etmektedir. Kazalar, tarihlerine nazaran sıralanarak resimlerle izahın kolaylaştırılmasına çalışılmıştır.

Bu meyanda Refah, Atılay, Dumlupınar facialarına geniş yer verilerek hadisat anlatılmış ve mahkeme kararları hulasa edilerek Büyük Millet Meclisindeki tartışmalara da temas edilmiştir.

KURSLAR VE SUBAYLARIN KÜNYELERİ KISMI

1887 senesinden bugüne kadar Denizaltı gemilerinde ve Filosunda vazife alan Denizaltıcı Subayların, tarihleri ile kurslarını, her şahsın resimleri ile künyelerini ve vazife gördüğü denizaltı gemileri ile hizmet senelerini ihtiva eder.

Bu kısmın sonuna, 1917 (1333) senesinde ilk çıkan Denizaltıcılara verilen tazminat kanunundan başlanarak bugüne kadar aynı mevzuda kabul edilmiş bulunan tekmil kanunlar da ilave edilmiştir.

VESİKALAR KISMI

Kitabın yazılması için istifade edilmiş bulunan vesikaların foto kopilerini ve Adalete intikal etmiş bulunan Denizaltı kazalarının mahkeme kararlarını ve bilimum vesaikı ihtiva eder.

KİTABIN HAZIRLANMASI

Evveli İstanbul Belediye Kütüphanesinde gazete koleksiyonları tetkik edildi: fakat netice tatminkar olmadı. Kitabımın, mevzuu ile ilgili bir tarih kitabı olabilmesi için, İstanbul Başvekalet Arşiv Umum Müdürlüğü Arşivinden istifade etmek üzere Başvekalete verdiğim dilekçeye 4/3/1952 tarihinde muvafakat cevabı geldiğinden. halen tasnif, edilmiş bulunan 1884-1890 senelerinin Yıldız Hususi, Yıldız Resmi evrakları ile, İradeler. Bahriye Reft defterleri tetkik edildi.

Denizaltı Gemisinde vazifeli olduğumdan, bu incelemelerim ancak izinli günlerime münhasır kaldı, bu sebepten bu müddet uzun sürdü ve hayli israrlı çalışmalarla mümkün olabildi.

Amerika da Electric Boat Division General Dynamics Corporation delaletiyle mektuplaştığım Abdülhamit ve Abdülmecit Denizaltılarımızı yapan mühendis George William Garrett’in oğlunun tavsiyesiyle, yine Amerikada New Jersey Plaiıı Field’de ziyaretine gittiğim mühendisin torunundan ve Washington D. C. deki Smithsonian Müzesi tarih şubesinden bu bölüme yarayan bir takım vesika ve resimler temin edildi.

1900 tarihinden bugüne kadar olan kısımlar için, İstanbul da bulunan tekmil emekli Denizaltıcı Subaylar ziyaret edilerek notlar alındı. Bu arada geçmiş zamanın yanlış hatırlanması ve hissiyatın tesirini, notlarımda ufak tefek tezatlar meydana getirdi.

Merasimlerde söylenen nutuklar kısmen gazetelerden kısmen de sahiplerine mektup yazılarak temin edildi. Böylece bugüne kadar tarih sırasına göre bu bölüm hazırlandı.

Arabi ve hicri tarihlerin Miladi tarihlere tahvilinde, Maarif Vekaletinin “Hicri Tarihleri Miladi Tarihe Çevirme Kılavuzu”ndan faydalanıldı.

Denizaltıcılığımızda vukua gelen kazaların hikayesini verebilmek için muvazzaf ve emekli Denizaltıcı Subaylardan istifade olundu. Kazaların ne şekilde vukua geldiği tahkik ve bir kısmının da resimleri temin edildi. Keza mevcut olan eserlerle gazete koleksiyonlarından ve Deniz Kuvvetleri Komutanlığımızın müsadeleri ile Gonca’daki Deniz Arşivinden faydalanıldı.

Denizaltıcı Subayları tesbit etmek ve kurslarına ayırabilmek için tanınılan veya adresi öğrenilebilen tekmil Denizaltıcı Subaylara mektup gönderilerek künyeleri. hangi tarihte kurs gördükleri. kurs arkadaşlarının kimler oldukları. vazife gördükleri Denizaltı gemilerinin isimleri sorularak birer fotoğrafları rica olundu. Gelen cevaplardan, tanınmayan ve ismi bilinmiyen Denizaltıcı Subaylar öğrenildi. Hayatta olanlar ziyaret edildi olmayanların da aile efradından resimleri temin olundu; mümkün olabilen şuunatları da öğrenilerek elde edilen netice ile kurs tasnifleri yapıldı.

Subayların vazife gördükleri Denizaltı gemileri kısmında ufak tefek hata olabilir endişesi ile hizmet seneleri, şuunatlarının altlarına kaydedildi.

Başvekalet Arşivinde bulup istifade ettiğim vesikaların foto kopileri alındı. Denizaltıcılıkla ilgili kazaların teferruatını tetkik etmek isteyenlere faideli olur kanaatiyle kazalara ait mahkemelerin kararları temin olunarak suretleri çıkartıldı. Dumlupınar faciasına ait raporlar da Dumlupınar Naboland davası kitabından alındı.

ŞÜKRAN BORCUM:

Altı buçuk sene gibi uzun bir müddette ikmal edebildiğim bu kitabım için birçok büyüklerimin, arkadaşlarımın ve müesseselerin yardımlarını gördüm. Kendilerini bu maksat için ziyaret ettiğim sayın Rauf Orbay’a, ilk Birinci ve İkinci İnönü Denizaltı gemilerinin yurda gelişlerinden sonra çalışma tarzını günlük hatıra defterlerine kaydeden ve bana vermek lütfunda bulunan sayın Deniz Kuvvetleri Kumandanımız Koramiral Fahri Korutürk’e, Tuğamiral Vehbi Ziya Dümer’e. Emekli Denizaltıcı Subaylardan Binbaşı Avni Gemicioğluna, Emekli Albay Nevres Tümer’e. Dr. Osman Nebioğlu’na, Asistan Dr. Cengiz Orhonlu’ya, Tarih Öğretmeni Nail İnal’a, İstanbul Başvekalet Arşiv Umum Müdürlüğü Md. Muavini Mitat Sertoğlu’na, Arşivist Fazıl Işıközlü’ye, Şereflerden Ziya Eşrefoğlu’na, Turgut Işıksal’a, Arşiv Memuru Rauf Tuncay’a, Gonca Deniz Arşiv Müdürü Adnan Yalın’a, Amerika Birleşik Devletleri Connecticut eyaletinin Groton Şehrinde Denizaltı inşaat Fabrikası “Electric Boat Division General Dynamics Corporation” Denizaltı Kütüphanesinin Müdür ve İdare Memurları Mr. Donald Shepard, Mr. Frank J. Anderson ve Mrs. Emery E. Bassett’e, Amerikanın Florida eyaletine bağlı Bay Pines de ikamet eden Mühendis George William Garrett’in oğlu Mr. John W. Garrett’e. Torunu Mr.Dudley S. Strong’a ve Washington (D.C.) Smithsonian Müzesi tarih kısmı Müdürü Mr. M. L. Peterson’a ve bu hususta her türlü yardımlarını esirgemiyen, isimlerini zikretmediğim büyüklerime ve kadirşinas arkadaşlarıma minnet ve şükranlarımı bu satırlarımla tekrarlamayı hazların en büyüğü telakki ediyorum.

Kitabım; Donanma Kütiiphanemizin bu vadideki mevcut olan boşluğuna doldurabilirse, bundan duyacağım sevinç sonsuz olacaktır.

Bununla beraber, bu naçiz eserin birçok eksikleri ve hataları bulunabileceğini de samimiyetimle kabul ediyorum.

29/Haziran/1958(*)

Raşit Metel

Kıdemli Binbaşı

(*) Baskı esnasında subayların denizaltıcılık hizmet seneleri 1/Mart/1959’a kadar yürütülmüş, rütbe ve hizmetleri 20/Ağustos/1959’a kadar alınmış ve kitaba 34 üncü Subay Kursu da ilave edilmiştir

TARİH KISMI

BÖLÜM I.

Dünya Denizaltıcılık Tarihi 1

BÖLÜM II.

İlk Denizaltı Gemilerimiz, Abdülhamid ve Abdülmecid’in siparişinden evvel siparişine tesadüf eden tarihlerde, Türkiye’nin dahili ve harici durumu 5

BÖLÜM III.

İlk denizaltı gemilerimiz Abdülhamid ve Abdülmecid (1885 – 1904) 8

Abdülhamid ve Abdülmecid eş denizaltı gemilerimizin vasıfları 11

BÖLÜM IV.

Rauf Beyin İngiltereye ve Amerikaya gönderilişi 26

Fransaya iki denizaltı siparişi 26

Almanyaya denizaltı kursuna gidiş 27

Denizaltı kurslarının açılışı 30

Turqoise Fransız denizaltı gemisinin Çanakkale Boğazında esir edilişi 33

BÖLÜM V.

Cumhuriyet devri denizaltıcılığımız (1939 – 1959). I. İnönü, Il. İnönü deniz altı gemilerimizin siparişi ve hizmete girişleri 35 İtalyaya sipariş edilen Sakarya ve Dumlupınar denizaltı gemileri 53

Alman subaylarının denizaltılarımızdaki stajları 54

Gür denizaltı gemisinin siparişi 57

Ay sınıfı denizaltı gemileri 58

Atatürk’ün gemilere isim koyması 59

İnşaat Komisyonu ile bir kısım gemi personelinin Almanyaya gidişi 60

İstanbul Haliç Taşkızaklarında inşa edilen Atılay denizaltı gemisi 60

Almanyada inşa edilen Saldıray denizaltı gemisi 63

Batıray denizaltı gemisi 69

Yıldıray denizaltı gemisi 69

İngilterede denizaltı stajı 75

Reis sınıfı denizaltı gemileri 75

Oruçreis denizaltı gemisi 77

Muratreis denizaltı gemisi 77

Burakreis denizaltı gemisi 80

Uluçali, Alireis Denizaltı Gemisi 80

Amerikan askeri yardımı 80

Amerikaya denizaltı kursuna giden birinci gurup subaylar 81

Filo tipi denizaltı gemilerine ayrılan subaylar 81

Amerikaya denizaltı kursuna giden ikinci gurup subaylar 97

Dumlupınar ve Çanakkale denizaltı gemilerinin alınışları 98

Tadilat ve Overol için gemilerin Amerikaya gidişi 110

Preveze denizaltı gemisi 110

Cerbe denizaltı gemisi 120

Cumhurreisi Celal Bayar’ın Pakistanı ziyaretleri 126

Sabık İran Kraliçesi Süreyya Pehlevinin Çanakkale denizaltı gemisi ile dalışları 126

Alman heyetlerinin resmi ziyaretleri ve dalışları 128

İran askeri heyetinin Birinci Inönü ile dalışları 128

Devlet ricalinin yabancı memleketlere yaptıkları resmi ziyaretlere ve yurt içi gezilere denizaltıların iştiraki 129

Hilal Tatbikatı 131

Turgutreis denizaltı gemisi 131

Midlink-1 Tatbikatı 144

Denizaltı filosunda ana gemisi olarak kullanılan gemiler 144

Denizaltı kurs gemisi olarak kullanılan gemiler 144

Denizaltı bröveleri 144

Denizaltı gemilerimizin evsafı ve tarihçeleri 147

Abdülhamid ve Abdülmecid denizaltı gemileri 149

Müstecip Onbaşı denizaltı gemisi 150

Birinci İnönü denizaltı gemisi 151

İkinci İnönü denizaltı gemisi 152

Sakarya denizaltı gemisi 153

Dumlupınar denizaltı gemisi 154

Gür denizaltı gemisi 155

Saldıray denizaltı gemisi 156

Yıldıray denizaltı gemisi 157

Atılay denizaltı gemisi 158

Muratreis denizaltı gemisi 159

Oruçreis denizaltı gemisi 160

Burakreis denizaltı gemisi 161

Burakreis denizaltı gemisinin tarihçesi 162

Birinci İnönü denizaltı gemisi (Filo tipi) 163

I. Inönü denizaltı gemisinin tarihçesi (Filo tipi) 166

II. Inönü denizaltı gemisi (Filo tipi) 167

I. ve II. İnönü denizaltı gemilerinin tesellüm protokolleri 168

II. Inönü denizaltı gemisinin tarihçesi (Filo tipi) 169

Sakarya denizaltı gemisi (Filo tipi) 172

Sakarya denizaltı gemisinin tarihçesi (Filo tipi) 175

Sakarya denizaltı gemisinin tesellüm Protokolu (Filo tipi) 175

Gür denizaltı gemisi (Filo tipi) 176

Gür denizaltı gemisinin tarihçesi (Filo tipi) 179

Gür denizaltı gemisinin tesellüm Protokolu (Filo tipi) 180

Çanakkale denizaltı gemisi 181

Çanakkale denizaltı gemisinin tarihçesi 184

Çanakkale denizaltı gemisinin tesellüm Protokolu 184

Dumlupınar denizaltı gemisi (Filo tipi) 185

Dumlupınar denizaltı gemisinin tesellüm protokolu (Filo tipi) 186

Dumlupınar denizaltı gemisinin tarihçesi (Filo tipi) 188

Preveze Denizaltı gemisi 189

Preveze denizaltı gemisinin tarihçesi 191

Cerbe denizaltı gemisi 192

Cerbe denizaltı gemisinin tarihçesi 194

Turgutreis denizaltı gemisi 195

Turgutreis denizaltı gemisinin tarihçesi 198

KAZALAR KISMI

BÖLÜM I.

Birinci Kaza 201

İkinci Kaza 201

Üçüncü Kaza 202

Dördüncü Kaza 202

Beşinçi Kaza 202

BÖLÜM II.

Altıncı kaza Refah Faciası 205

Refah Vapuru 207

Refah Şehitlerini anma töreni 209

Denizaltı Kumandanı Sadık Altıncan’ın konuşması 212

Donanma Kumandanı Koramiral Şükrü Okan’ın konuşması 214

Refah Şilebi faciasının T. C. Büyük Millet Meclisine İntikali ile Münakalat Vekili Cevdet Kerim İncedayı ve Milli Müdafaa Vekili Saffet Arıkanın Teşrii Masuniyetlerinin kaldırılıp kaldırılmaması üzerindeki tartışmalar 214

Ankara Ağır Ceza Mahkemesinin 13 Ocak 1944 tarihinde Refah Faciası Mesullerini tesbit eden karar hulasası 221

Refah Şilebinde şehit olan subay, astsubay ve erler 227

BÖLÜM III.

Atılay Faciası 269

Atılay Denizaltı gemisinin batışını mütaakıp Denizaltı Filosu Kumandanının Donanma Kumandanlığına verilen rapor 272

Atılay denizaltı gemisinde şehit olan subay, astsubay ve erler 283
BÖLÜM IV.

Sekizinci Kaza 305

Dokuzuncu Kaza 305

Onuncu Kaza 305

Onbirinci Kaza 306

BÖLÜM V.

Dumlupınar Faciası (Onikinci kaza) 307

Dumlupınar Kumandanı Sabri Çelebioğlu’nun Denizaltı Filosu Kumandanlığına verdiği rapor 310

Radyo tebliğleri 313

Taziyeler 317

Merasimler 330

Teğmen Şinasi Ergül’ün konuşması 330

Donanma kumandanı Tünıaıniral Kemalettin Bozkurt’un konuşması 331

I. İnönü denizaltı gemisinden Başçavuş Sezai Aktik’in konuşması 331

Oruçreis denizaltı gemisi ikinci kumandanı Kd. Üsteğmen Faruk Sükan’ın konuşması 332

Denizaltı Filosu Kumandanı Tuğamiral Fahri Korutürk’ün Nutku 332

Deniz Kuvvetleri Harekat Başkanı Kurmay Altıcy Şeref Karapınar’ın radyoda konuşması 333

Şair Behçet Kemal Çağların Radyoda Konuşması 335

Oruçreis Denizaltı Gemisi Kumandanı Kd. Yzb. Rıza Akol’un Çanakkale Orduevindeki konferansı 338

Denizaltı Filosu Kumandanı Tuğamiral Fahri Korutürktn Ankara Orduevinde Dumlupınar denizaltı gemisinin ziyaı hakkındaki izahatı 342

Dumlupınar Bürosu 350

Dumlupınar Bürosu Talimatı 351

Şehit maaşlarının bağlanması 352

Dumlupınar Faciasının senei devriye merasimleri 352

Adli tahkikatın başlaması 354

Mahkemenin cereyanı 354

Mahkemenin neticesi 356

Kararın bozulması 357

Sabri Çelebioğlu’nun mahkumiyet kararı 357

Dumlupınar şehitleri 359

KURSLAR VE SUBAYLARIN KÜNYELERI KISMI

Denizaltıcı subaylar (1887 – 1959) 403

Subaylığa yükselen astsubaylar 785

Denizaltıcı gedikli subaylar 793

Denizaltıcılık tazminat kanunları 795

VESİKALAR KISMI

Üçüncü Ahmet zamanında yapılan, dalabilen bir botun mevcudiyetine ait bir yazı 806 A

Abdülhamid ve Abdülmecid denizaltı gemilerine ait vesikalar 807

Refah Faciası mahkeme kararı 875

Dumlupınar faciası raporları ve mahkeme kararları 893

İndeks (Şahıs İsimleri) 961

İndeks (Gemi İsimleri) 971

Kitap İçinde Geçen Terimler 973

Kitabın Yazılmasında Müracaat Edilen ve Faydalanılan Müesseseler, Kitaplar ve Koleksiyonlar 977

Düzeltmeler 981