İstanbul, yüzlerce yılık tarihinde, dünyanın en önemli kentlerinden biri olmuştur. Şehrin tarihi bir çekim merkezi olma özelliği, gündelik hayata da yansımış ve hemen her dönemde, dünyanın en kalabalık şehirlerinden biri olarak kalmıştır. Bu kalabalık, şehrin güvenlik, iaşe, ulaşım problemlerini de beraberinde getirmiştir. İstanbul, Boğaziçi ve benzersiz bir doğal liman olan Haliç kenarında kurulmuş bir kent olarak deniz ulaşımı için son derece elverişli bir konuma sahiptir.

Osmanlı zamanında vapurlar önceleri sadece yük taşımak amacıyla kullanılmış ve yolcu taşıma aracına dönüşmesi için bir süre daha beklemek gerekmiştir. Tanzimat dönemiyle birlikte Osmanlı ekonomisinde yaşanan hareketlilik, İstanbul’un boğaza doğru genişlemesine sebep olmuştur. Böylece kent içi ulaşımın kolaylaştırılması gerekmiştir. Zira bu zaman kadar Anadolu ve Rumeli kavağı, İstinye, Kadıköy ve Beykoz gibi bugünün önemli ilçe merkezleri, ulaşımın güçlüğü sebebiyle, görkemli saraylar, zengin yalılar, birkaç balıkçık kulübesi, bir cami ya da eski bir manastır ve denize doğru uzanan tahta bir iskeleden ibaret mesire yeri olmaktan öteye gidememiştir.

Buharlı gemilerin icadından sonra, deniz taşımacılığının görünümü de değişmiş, öncelikle ticaret gemileri olarak kullanılan buharlı vapurlar, posta, yolcu taşıma gibi işlevleri de üstlenmişlerdir. 1851 yılında “Ülke için hayırlı bir girişim” olarak adlandırılan Şirket-i Hayriye, İstanbul’un günlük yaşantısı içinde 94 yıl boyunca vazgeçilmez bir yere sahip olmuştur. Önceleri siyah boyalı, semaver bacalı, zarif yandan çarklıları, sonraları daha büyükçe, geniş salonlu, uskurlu vapurlarıyla boğazın iki yakasını birleştirmiştir. Kayıklarla saatler süren yolculuk yarı yarıya kısalmış, özellikle yaz aylarında mesirelere, ayazmalara, çayırlara sefa yapmaya gitmek isteyen halk, vapurları tercih etmeye başlamıştır. İstanbul’da ulaşımın ağırlıkla denizden sağlanması, bu şehri adeta bir “iskeleler kenti”ne dönüştürmüştür. Bu iskeleler, İstanbul yaşamının ve kültürünün en önemli unsurlarından birisidir.

Cumhuriyet kurulduktan sonra da faaliyetlerine eden şirket, 19 Haziran 1944’te, üyelerini olağanüstü bir toplantıya çağırmış ve şirketin Ulaştırma Bakanlığı’na devri kararlaştırılmıştır. Alınan karar gereğince, 94 yıllık bir geçmişi olan Şirket-i Hayriye, fiilen 1 Temmuz 1944’ten itibaren Deniz Yolları İdaresine geçmiştir.

Hayırlı bir iş olarak adlandırılan Şirket-i Hayriye’nin tarihçesi, deniz ulaşımının geçirdiği tarihi seyri vermesi açısından son derece önemlidir. Ancak bunun yanında bize, toplumsal hayatla ilgili çok özel ipuçları vermektedir. O günün koşullarında gündelik yaşamın zorlukları, ihtiyaçları, hatta ekonomik gelişmeleri hakkında da bilgi sahibi olmak mümkündür.

Bu açıdan faydalı olmasını arzu ettiğimiz kitap, “Yönetim ve Çalışma Esasları”, “Şirkete Ait Mali Konular”, “Tarifeler ve Bilet Ücretleri”, “Vapurlar ve İskeleler”, “Kazalar”, “Başarılar ve Ödüller” olmak üzere beş ana bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde Şirket-i Hayriye’nin kuruluşu, imtiyaz süresinin uzatılması, yetkileri ve sorumlulukları ile ilgili 86 belge bulunmaktadır. İkici bölümde, şirketin gelir ve giderleri, bilet ücretleri, yapılan zamlar ve tarifeler ile ilgili 43 belge yer almaktadır. Yerleşim yerleri hakkında bilgi veren üçüncü bölümde, vapur isimleri ile ilgili 30 belge mevcuttur. Vapur kazaları ile intihar, ya da düşerek yaralanma ve ölümlere dair 11 belgeye dördüncü bölümde yer verilmiştir. Son bölüm ise Şirket-i Hayriye çalışanlarına mükafat olarak verilen madalyalar ve ödüllerle ilgili 19 belgeden oluşmaktadır. Her bölümde belgeler kendi arasında kronolojik sıra takip edilerek verilmiştir.

1564 tarihli bir belge ile başlayan kitabımız 1934 yılına kadar olan belgelerden oluşmaktadır. Şirket-i Hayriye’nin kuruluşundan önceki döneme ait olarak yer alan 1564 tarihli iki belge, şirketin kuruluşundan önceki deniz ulaşımı hakkında bilgi vermek amacıyla konmuştur. Aynı şekilde I. bölümde yer alan ve vapurlarda görevlendirilecek kaptan ve yardımcılarının ne şekilde seçildiği ile ilgili belgeler de şirket ile ilgili olup, yararlı olacağı düşünüldüğü için tercih edilmiştir.

Kitapta, belgelerin görüntüsü ve geniş olarak hazırlanan özetleri birlikte yer almaktadır. Böylece konu ile ilgili araştırma yapacakların ayrıca belgeyi görmek için çaba sarf etmesine gerek kalmaması amaçlanmıştır. Bazı belgeler ise, konunun önemi ile doğru orantılı olarak daha kolay anlaşılabilmesi için, özetleri yanında transkibe edilmiştir.

Devler Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı tarafından hazırlanan kitabın, okuyucuyla buluşması konusunda yardım ve desteklerini esirgemeyen İDO Genel Müdürü Ahmet Paksoy’a teşekkürü bir borç bilirim. Eserin ilgililere faydalı olmasını diliyorum.

Doç. Dr. Yusuf Sarınay

Devlet Arşivleri Genel Müdürü