Bilindiği gibi İçten Yanmalı Motorlar dersi; ülkemizde ve yurt dışında makine mühendisliği, otomotiv mühendisliği, gemi inşaatı ve gemi makinaları mühendisliği ve uçak mühendisliği gibi birçok mühendislik dallarının lisans ve lisansüstü eğitim-öğretim programlarında yer almaktadır. Ayrıca çeşitli meslek yüksekokulu programlarında, hatta sürücü kurslarında da motorlar konusunda bilgiler verilmektedir. Öte yandan otomotiv montaj sanayisinin belirli düzeyde geliştiği ve ihracatta otomotiv ürünlerinin önemli bir yer tuttuğu ülkemizde yerli otomobil üretimi konusunda son yıllarda devletimiz tarafından da ciddi girişimler yapılmaktadır. Çeşitli devlet ve özel sektör kurumlarında, denizcilikte, havacılıkta ve silahlı kuvvetlerimizde motorlara ilişkin tadilat, bakım ve işletme etkinlikleri de yürütülmektedir.

İçten Yanmalı Motorlar dersi (veya kısacası Motorlar dersi) yukarıda başkaları belirtilen mühendislik dallarının çoğunun lisans eğitim-öğretim programlarının 6. veya 7. yarıyıllarında haftalık 3 veya 4 saatlik zorunlu veya seçmeli ders olarak bulunmaktadır. Bu yarıyıllara kadar temel mühendislik bilgilerini kazanmış olan mühendis adayları ilk defa kendi kendine çalışan ve enerji üreten bir makine ile karşılaşmakta ve tüm makine mühendisliği bilgi birikiminin bir makinada toplu olarak pratik uygulamasını görmektedir. Öte yandan her makina mühendisliği veya benzeri bir mühendislik bölümü öğrencisi bir laboratuvarda bir motor veya taşıt modeli ile veya kesiti ile karşılaştığında merak ve heyecan içinde yaklaşarak onu incelemekte ve pratik yaşantı ile bağlantı kurmaya çalışmaktadır. Bu nedenle İçten Yanmak Motorlar dersinin makine mühendisliği eğitiminde motivasyon açısından da önemi büyüktür.

Bunların yanında; insanlık tarihinde en önemli icatlardan iki tanesi ateşin kontrol edilmesi ve tekerleğin keşfidir. İnsanlar başlangıçta kızaklarda ve arabalarda hayvan veya insan gücünden, deniz taşıtlarında (teknelerde) ise insan gücünden (küreklerden) veya rüzgar gücünden (yelkenlerden) yararlanmıştır. İnsanlar her zaman kendi kendine hareket edebilecek ve karalarda kullanılabilecek taşıtlar yapmaya çalışmıştır. 1600’lerde yelkenle, kurulan bir yayla (zemberekle) veya barutla çalışan arabaların yapılması denenmiştir. Fakat çeşitli pratik ve teknik nedenlerle bu yöntemler başarılı olamamıştır. 1800’lere doğru bazı arabalarda buhar makinalarının kullanılması denenmiş fakat buharlı sistemlerin ağır olmaları ve fazla yer kaplamaları nedenleri ile zamanla karayolu taşıtlarında bunların kullanımından da vazgeçilmiştir. Ancak 1876’da ilk dört zamanlı benzin motorunun ve 1893’te de ilk dizel motorunun yapılmasından sonra İçten Yanmalı Motorlar kara yolu taşıtlarından, gemilere, uçaklara, trenlere, elektrik jeneratörlerine ve çeşitli tarım araçlarına kadar çok geniş bir alanda yaygın bir şekilde kullanılmaya başlamıştır. Yaklaşık 130-140 yıldır bu yaygınlık ve gelişme gittikçe artarak devam etmektedir. Her ne kadar hibrit taşıtlar ve elektrikli taşıtlar alanında son yıllarda önemli çalışmalar yapılmakta ve gelişmeler görülmekte ise de içten yanmalı motorların çok uzun bir süre daha geçerliliğini koruyacağı düşünülmektedir. Öte yandan dört zamanlı dizel motorları en yüksek verimli termik makine olma konumunu da hala sürdürmektedir.

İcat edildiklerinden günümüze kadar İçten Yanmalı Motorlar alanında yurt dışında birçok kitap ve makale, ayrıca katalog ve bakım kitabı yayınlanmıştır. Böylece motorlar ve motorlu taşıtlar alanında; yurt dışında lisans düzeyinden, yüksek lisans-doktora ve araştırma düzeyine kadar çok geniş bir bilgi birikimi oluşmuştur.

İçten Yanmalı Motorlar alanında yurdumuzda da 1950’lerden sonra birçok Türkçe telif ve tercüme eser yayınlanmıştır. Ancak 1980’lerden sonra Türkçe telif eser yaynunda bir azalma gözlenmektedir. Türkçe’nin bir bilim dili olabilmesi için zorunlu olarak Türkçe telif eserlerin sayısının artması gerekmektedir. Sunulan eser bir bakıma bu boşluğu doldurmak, öğrencilere yararlanabilecekleri bir kaynak oluşturmak, uygulamada çalışan mühendislere yardımcı olmak, hatta meslek yüksekokulu öğrencilerine ve taşıt sürücü kursu öğrencilerine de katkı sağlamak amaçları ile hazırlanmıştır. Bu kitap; yazarın Karadeniz Teknik Üniversitesi Makine Mühendisliği Bölümü’nde yaklaşık 35 yıl, ardından Avrasya Üniversitesi Makine Mühendisliği Bölümü’nde 4 yıl süre boyunca İçten Yanmalı Motorlar alanında çeşitli kademelerde vermiş olduğu derslerdeki birikiminin, çeşitli ulusal ve uluslararası kaynaklardaki bilgi birikimi ile ve değişik makalelerdeki, taşıt ve motor kataloglarındaki bilgilerle yoğrulması sonucunda oluşturulmuştur.

Sunulan eserin hazırlanmasında; özellikle İstanbul Teknik Üniversitesi Makine Fakültesi’nde Motorlar Kürsüsünün (son dönemde Otomotiv Bölümünün) kuruluş temellerini oluşturan ve çoğu rahmetli olan başlıca değerli hocalarımız Palavan (7, 8, 9), Binark (10), Öz (18), Borat (18)’ın eserlerinden, ayrıca başlıca Taylor (4, 5), Heywood (1), Ferguson (2), Pulkrabek (3), Khovakh (19), Kolchin (20), Bosch (13) gibi yabancı kaynaklardan, ulusal ve uluslararası makalelerden ve kataloglardan yararlanılmıştır. Yukarıda sıralanmış olan hocalarımızı, yabancı bilim insanlarını ve adı geçmeyen diğer bilim insanlarını saygı ile anar, tümüne en içten teşekkürlerimi sunar ebediyete göçenlere rahmetler dilerim.

Sunulan eser; 5 ana bölümden oluşmaktadır. I. Bölümde motorların tarihçesi özetlenmiş, motorlara ilişkin temel ilkeler ve yapısal ayrıntılar verilmiştir. Ayrıca motorların ve diğer termik kuvvet makinalarının genel özellikleri ve kullanım alanları açıklanarak karşılaştırılmıştır. 2. Bölümde çeşitli tip motorların çalışmaları ve indikatör diyagramları ayrıntılı şekilde anlatılmıştır. Burada özellikle iki zamanlı gemi dizel motorlarında kullanılan süpürme tipleri de ayrıntılı biçimde tanıtılmıştır. 3. Bölümde motor termodinamiği, teorik motor çevrimleri ve motor performans karakteristikleri ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Bunların yanında motor ana boyutlarının hesabı ve ön tasarımı da örneklerle anlatılmıştır. 4. Bölümde motor yakıtları, motorlarda yanma, motorlardan kaynaklanan çevre ve hava kirliliği ve alternatif motor yakıtları yeterli düzeyde ele alınmıştır. Son olarak da 5. Bölümde motorlarda deneysel yöntemlere ilişkin ayrıntılı bilgiler sunulmuştur. Böylece okuyucuya makine mühendisliği, otomotiv mühendisliği, gemi inşaatı ve gemi makinaları mühendisliği, uçak mühendisliği ve diğer ilgili mühendislik dalları için İçten Yanmalı Motorlara ilişkin lisans düzeyinde yeterli bilgilerin pedagojik bir sıraya göre kazandırılması amaçlanmıştır. Her bölümde pratikte de karşılığı olan, özellikle motor termodinamiğine, motor performansına ve motorların taşıtlarda kullanımına ilişkin, birçok sayısal örnek de verilerek çözülmüştür. Bu yolla kitap bir bakıma Mühendislik Termodinamiği ve Motorlu Taşıt Tekniği derslerinin bir uygulama kitabı işlevini de görebilecektir. Sunulan eserde; motorlara ilişkin bazı özgün yaklaşımlar, formülasyonlar ve düzenlemeler de yer almaktadır. İçten Yanmalı Motorların temel ilkelerinin işlendiği bu kitap, motorlar alanında ileri düzeydeki yüksek lisans, doktora ve araştırma-geliştirme çalışmalarının da temelini oluşturabilecektir.

Bu çalışmanın devamı olarak yazar tarafından, önümüzdeki dönemlerde; Motorların Isıl ve Yapısal Tasarımı, Yakıtlar ve Yanma ve Motorlu Taşıt Tekniği kitaplarının hazırlanması ve yayına hazır duruma getirilmesi çalışmaları da sürmektedir.

Bu kitabın bilgisayar ortamında hazırlanmasında ve şekillerin çizilmesinde büyük özveri ile katkılar sağlayan sevgili öğrencilerim başta sayın Yük. Müh. Orhan Nazım AKSU olmak üzere, Yrd. Doç. Dr. Coşkun BAYRAM ve Yük. Müh. Derya SOYSAL’a en içten duygularla teşekkür eder, akademik kariyerlerinde başarılar dilerim. Ayrıca teşvik edici katkılarından dolayı değerli öğrencilerim ve bilim insanları sayın Prof. Dr. Atilla BİLGİN’e, Prof. Dr. Zehra ŞAHİN’e ve Doç. Dr. Hakan BAYRAKTAR’a da teşekkür etmeyi zevkli bir borç olarak görüyorum.

Sunulan eserin basılmasını üstlenen TMMOB Gemi Mühendisleri Odası Başkanı çok değerli öğrencim Gemi İnşaat Mühendisi sayın Salih BOSTANCI’ya ve Yönetim Kurulu Üyelerine de en içten teşekkürlerimi sunuyorum.

Her eserde eksik yönler olabilir, gözden kaçmış hatalar yer alabilir ve önerilecek yönler bulunulabilir. Okuyucuların her türlü yapıcı eleştirilerine açık olduğumu ve yapılacak önerileri içtenlikle karşılayarak kitabın daha sonraki baskılarında göz önüne alacağımı şimdiden bildirir, teşekkürlerimi, saygı ve sevgilerimi sunarım.

Sunulan eserin Türk ve Dünya bilim alanına, otomotiv sanayisine, mühendislik çalışmalarına ve mühendislik eğitimine katkılar sağlaması dileği ile sevgiler ve saygılar…

Prof. Dr. Orhan Durgun

01.03.2018

Trabzon

-ÖNSÖZ III

-İÇİNDEKİLER VIII

-ŞEKİLLER DİZİNİ XIII

-TABLOLAR DİZİNİ XVII

1. GENEL BİLGİLER 1

1.1. GİRİŞ 1

1.2. MOTORLARIN TARİHÇESİ 2

1.3. MOTOR DİNAMİĞİ 9

1.3.1. Temel Kavramlar 10

1.3.2. Piston-Biyel-Krank Mekanizmasına Etki Eden Kuvvetler 11

1.3.2.1. Gaz Kuvveti 13

1.3.2.2. Eylemsizlik Kuvveti 13

1.3.3. Piston-Biyel-Krank Mekanizmasının Kinematiği 14

1.3.4. Piston-Biyel-Krank Mekanizmasının Dinamiği 15

1.3.4.1. Biyelin İki Kütleye İndirgenmesi 15

1.3.4.2. Pistona Etki Eden Toplam Kuvvet ve Bileşenlerine Ayrılması 16

1.3.4.3. Krank Miline Etki Eden Döndürme Momenti 18

1.4. MOTORLAR VE DİĞER TERMİK KUVVET MAKİNALARI 34

1.4.1. Termik Makine Kavramı ve Sınıflandırmaları 34

1.4.2. Kroset Donanımı ve Krosetli Makinalar 35

1.4.3. Termik Makinaların Genel Özellikleri 36

1.4.4. Termik Makinaların Ana Özellikleri ve Kullanım Alanları 39

1.4.4.1. Pistonlu Buhar Makinaları 39

1.4.4.2. Buhar Türbinleri 40

1.4.4.3. Gaz Türbinleri 42

1.4.4.4. İçten Yanmalı Motorlar 43

1.5. MOTORLARDA BAZI TEMEL KAVRAMLAR 49

1.5.1. Bazı Temel Tanımlar 49

1.5.2. Motorların Çalışma ilkesi Bakımından Sınıflandırılması 50

1.5.2.1. Buji Ateşlemeli Motorlar (Benzin Motorları, Karbüratörlü Motorlar) 50

1.5.2.2. Sıkıştırma Ateşlemeli Motorlar (Dizel Motorları) 50

1.5.3. Strok Hacmi, Toplam Silidir Hacmi ve Sıkıştırma Oranı Kavramları 51

1.6. MOTORLARIN YAPISI, BAŞLICA ANA ELEMANLARI ve DONANIMLARI 52

1.6.1. Gövde 54

1.6.2. Motorların Hareket Elemanları (Piston, Biyel ve Krank Mili) 55

1.6.2.1. Piston 55

1.6.2.2. Biyel 58

1.6.2.3. Krank Mili 60

1.6.3. Silindir Kafası 64

1.6.4. Karter 64

1.6.5. Supaplar ve Kumanda Mekanizmaları 65

1.6.6. Ateşleme ve Yakıt Donanımları 68

1.6.6.1. Benzin Motorlarında Yakıt ve Ateşleme Donanımları 69

1.6.6.1.1. Benzin Motorlarında Yakıt Donanımları 69

1.6.6.1.1.1. Karbüratörler 69

1.6.6.1.1.2. Benzin Püskürtme Donanımları 76

1.6.6.1.2. Benzin Motorlarında Ateşleme Donanımları 77

1.6.6.1.2.1. Normal Bataryalı Ateşleme Donanımları 80

1.6.6.1.2.2. Transistörlü Yarı Elektronik Ateşleme Donanımları 83

1.6.6.1.2.3. Tam Elektronik Ateşleme Donanımları 84

1.6.6.2. Dizel Motorlarında Yakıt Donanımları 85

1.6.6.2.1. Hava ile Püskürtme 85

1.6.6.2.2. Mekanik Püskürtme 86

1.6.6.2.2.1. Direkt Püskürtmeli Dizel Motorları 87

1.6.6.2.2.2. Ön Yanma Odalı Dizel Motorları 88

1.6.6.2.2.3. Oyuklu Pistonlu Dizel Motorları 89

1.6.6.2.2.4. Çok Yüksek Basınçlı Direkt Püskürtmeli Dizel Motorları 90

1.6.6.2.3. Mekanik Püskürtme Yönteminin Ayrıntıları 90

1.6.6.2.3.1. Mekanik Püskürtme Yönteminde Yakıt Püskürtme Pompası ve İnjektörler 90

1.6.6.2.3.2. Bosch Yakıt Püskürtme Pompası ve Kapalı Tip İnjektör 91

1.6.6.2.3.3. Çok Yüksek Basınçlı Püskürtme (Common-rail Püskürtme Yöntemi) 97

2. MOTORLARIN ÇALIŞMASI VE İDİKATOR DİYAGRAMLARI 98

2.1. GENEL BİLGİLER 98

2.2. DÖRT ZAMANLI BENZİN MOTORLARI 99

2.2.1. Dört Zamanlı Benzin Motorlarının Genel Özellikleri 99

2.2.2. Dört Zamanlı Benzin Motorlarının Çalışmaları ve İndikatör Diyagramları 100

2.3. DÖRT ZAMANLI DİZEL MOTORLARI 104

2.3.1. Dört Zamanlı Dizel Motorlarının Genel Özellikleri 104

2.3.2. Dört Zamanlı Dizel Motorlarının Çalışmaları ve İndikatör Diyagramları 106

2.4. İKİ ZAMANLI BENZİN MOTORLARI 109

2.4.1. İki Zamanlı Benzin Motorlarının Genel Özellikleri 109

2.4.2. İki Zamanlı Benzin Motorlarının Çalışmaları ve İndikatör Diyagramları 110

2.5. İKİ ZAMANLI DİZEL MOTORLARI 113

2.5.1. İki Zamanlı Dizel Motorlarının Genel Özellikleri 113

2.5.2. İki Zamanlı Dizel Motorlarının Çalışmaları ve İndikatör Diyagramları 114

2.5.3. İki Zamanlı Dizel Motorlarında Uygulanan Süpürme Yöntemleri 117

2.5.3.1. Basit Enine Süpürme 117

2.5.3.2. Düzeltilmiş Enine Süpürme 117

2.5.3.2.1. Krupp Sistemi 117

2.5.3.2.2. Fiat Sistemi 118

2.5.3.2.3. Sulzer Sistemi 119

2.5.3.3. Dönüşlü Akımlı Süpürme 120

2.5.3.4. Tek Yönlü Akımlı Süpürme 121

3. MOTOR TERMODİNAMİĞİ 123

3.1. GİRİŞ 123

3.2. TEORİK MOTOR ÇEVRİMLERİ 124

3.2.1. Termodinamiğin İkinci Kanunu, Termik Verim ve Teorik Motor Çevrimleri 124

3.2.1.1. Termodinamiğin Birinci ve İkinci Kanunları ve Termik Makina Kavramı 124

3.2.1.2. Termik Verim ve Termodinamik Çevrim Kavramları ve Verimi İyileştirme Yolları 127

3.2.1.3. Teorik Motor Çevrimleri 130

3.2.1.3.1. Otto Çevrimi (Sabit Hacimde Yanmalı Çevrim) 132

3.2.1.3.2. Dizel Çevrimi (Sabit Basınçta Yanmalı Çevrim) 133

3.2.1.3.3. Karma Çevrim (Sabit Hacimde ve Sabit Basınçta Yanmalı Çevrim, Seiliger Çevrimi, Karışık Yanmalı Çevrim) 134

3.3. TEORİK MOTOR ÇEVRİMLERİNİN TERMODİNAMİK INCELENMESİ (ANALİZİ) 134

3.3.1. Giriş 134

3.32. Karma Çevrimde Basınç ve Sıcaklık Değişimleri ve Termik Verim 135

3.3.2.1. Genel Bilgiler 135

3.3.2.2. Karma Çevrimde Basınç ve Sıcaklık Değişimi vc Köşe Noktalarının Basınç ve Sıcaklıkları 139

3.3.2.3. Karma Çevrimde Silindire Giren ve Çıkan Isılar, Teorik Çevrim İşi ve Termik Verim 143

3.3.2.4. Karşılaştırma ve İrdeleme 144

3.3.2.4.1. Otto Çevriminin Termik Verimi 144

3.3.2.4.2. Dizel Çevriminin Termik Verimi 147

3.3.2.4.3. Karma Çevriminin Termik Verimi 149

3.3.3. Teorik Ortalama Basınç 153

3.4. GERÇEK MOTOR ÇEVRİMLERİ 155

3.4.1. Genel Bilgiler 155

3.4.2. Gerçek ve Teorik Motor Çevrimlerinin Farklılıkları 156

3.4.3. Supap Zamanlaması 157

3.4.3.1. Egzoz Supabının Açılma ve Kapanma Zamanlaması 158

3.4.3.2. Emme Supabınm Açılma ve Kapanma Zamanlaması 158

3.4.4. Gerçek Motor Çevrimleri ve İndike Verim 159

3.4.5. Ortalama İndike Basınç 162

3.4.6. Mekanik Kayıplar ve Mekanik Verim 162

3.4.7. Mekanik Kayıplar Ortalama Basıncı 163

3.4.8. Efektif Verim 166

3.4.9. Ortalama Efektif Basınç 167

3.4.10. Efektif Güç 168

3.4.11. Özgül Yakıt Tüketimi 170

3.4.12. Motor Hız Karakteristikleri vc Performans Eğrileri 173

3.4.12.1. Motorların Hız Karakteristikleri 175

3.4.12.2. Motor Performans Eğrileri (Performans Haritaları, Yumurta Eğrileri) 177

3.5. MOTOR ANA BOYUTLARININ HESAPLANMASI 198

3.5.1. Genel Bilgiler 198

3.5.2. Motor Ana Boyutlarının Hesabında Bazı Verilerin Seçimi 199

3.5.3. Motor Ana Boyutlarının Hesaplanması 212

4. MOTOR YAKITLARI ve MOTORLARDA YANMA 245

4.1. GENEL BİLGİLER 245

4.2. SIVI YAKITLARIN YAPISI VE BİLEŞİMİ 247

4.3. YAKITLARIN BAŞLICA FİZİKSEL ve KİMYASAL ÖZELLİKLERİ 250

4.3.1. Yakıtın Yoğunluğu 250

4.3.2. Yakıtın Elemansel Bileşimi ve Kapalı Formülü 251

4.3.3. Yakıtın Alev Noktası 255

4.3.4. Yakıtın Isıl Değeri 255

4.3.5. Yakıtm Uçuculuğu 258

4.3.6. Yakıtların Vuruntu Özellikleri 259

4.3.6.1. Buji Ateşlemeli Motorlarda Vuruntu 260

4.3.6.1.1. Buji Ateşlemeli Motorlarda Vuruntu Oluşumu 260

4.3.6.1.2. Buji Ateşlemeli Motor Yakıtlarının Vuruntu Dayanımı (Oktan Sayısı) 263

4.3.6.1.3. Dizel Motorlarında Vuruntu 265

4.3.6.1.3.1. Dizel Motorlarında Vuruntu Oluşumu 265

4.4. Motorlarda Yanma ve Hava Fazlalık Katsayısı 266

4.4.1. Genel Bilgiler 266

4.4.2. Sıvı Motor Yakıtlarının Tam Yanması, Minimuın (Stokiometrik) Oksijen ve Hava Miktarları 267

4.4.2.1. Yakıtın Yapısındaki Elementlerin Tam Yanma Bağıntıları 267

4.4.2.2. Minimum (Teorik. Stokiometrik) Oksijen ve Hava Miktarları 269

4.4.3. Hava Fazlalık Katsayısı, Ekivalans Oranı Kavramları ve Gerçek Hava Miktarı 275

4.4.4. Yanma Türleri ve Motorlarda Yanma 279

4.5. Motorlarda Egzoz Gazları, Egzoz Emisyonlan ve Kontrolü 282

4.5.1. Giriş 282

4.5.2. Başlıca Kirleticiler, Kaynakları ve Etkileri 283

4.5.3. Hava Kirliliğinin Kaynakları 985

4.5.4. Hava Kirleticilerinin Etkileri 288

4.5.4.1. Hava Kirleticilerinin İnsan Sağlığına Etkileri 288

4.5.4.2. Hava Kirleticilerinin Bitkilere ve Hayvanlara Etkileri 291

4.5.4.3. Hava Kirleticilerinin Malzeınelere Etkileri 291

4.5.4.4. Hava Kirleticilerinin Atmosfere ve İklime Etkileri 291

4.5.5. Motorlarda Egzoz Emisyonlarını Kontrol ve Çevre Kirliliğini Azaltma Yöntemleri 292

4.6. Motorlarda Petrol Yerine Kullanılabilecek Alternatif Yakıtlar 295

4.6.1. Petrol Tüketimi ve Petrol Rezervleri 295

4.6.2. Motorlarda Petrol Yerine Kullanılabilecek Alternatif Yakıtlar 297

4.6.2.1. Sıvı Yakıtlar 297

4.6.2.2. Gaz Yakıtlar 300

4.6.2.3. Diğer Yakıtlar 304

5. MOTORLARDA DENEYSEL YÖNTEMLER 305

5.1. MOTOR DENEYLERİNE İLİŞKİN GENEL BİLGİ 305

5.2. MOTOR DENEYİ ÇEŞİTLERİ 307

5.2.1. Taşıt Motoru Deneyleri 307

5.2.2. Stasyoner Motor Deneyleri 308

5.2.3. Motorların Geliştirme Deneyleri 308

5.3. MOTOR DENEYLERİNDE ÇEŞİTLİ BÜYÜKLÜKLERİN ÖLÇÜLMESİ 308

5.3.1. Yükleme Elemanları ve Momentin Ölçülmesi 309

5.3.1.1. Jeneratör ile Yükleme (Elektrik Dinamometresi) 309

5.3.1.2. Su Freni ile Yükleme 312

5.3.2. Devir Sayısmın Ölçülmesi 313

5.3.2.1. Mekanik Takometreler 314

5.3.2.2. Optik Takometreler 314

5.3.2.3. Elektrikli Takometreler 315

5.3.3. Yakıt Tüketiminin Ölçülmesi 315

5.3.4. Hava Debisinin Ölçülmesi 316

5.3.5. Soğutma Suyu Debisinin Ölçülmesi 320

5.4. ÖRNEK BİR TEK SİLİNDİRLİ, DEĞİŞKEN SIKIŞTIRMA ORANLI MOTOR DENEY DÜZENEĞİ 322

5.4.1. Motor 323

5.4.2. Elektrik Dinamometresi 323

5.4.3. Ölçü Aletleri ve Kumanda Panosu 326

5.5. TEK SİLİNDİRLİ MOTOR DENEY DÜZENEĞİNİN ÇALIŞTIRILMASI 398

5.6. DENEY SONUNDA HESAPLARIN YAPILMASI 330

6. EK 1: 336

7. EK 2: 338

8. EK 3: 339

9. KAYNAKLAR 340

-ÖZGEÇMIŞ