Limanlar, ülkelerin ekonomik güvenliği, dış ticaret kapasitesi, tedarik zinciri sürekli liği ve kriz dönemlerindeki lojistik dayanıklılığı bakımından stratejik nitelikte kritik altyapı tesisleridir. Günümüz dünyasında liman işletmeciliği; yalnızca yük elleçleme, depolama ve gemi hizmetlerinden ibaret olmayan, çok paydaşlı, yüksek sermaye yo ğunluklu, teknolojik, hukuki, çevresel, finansal ve operasyonel risklerin aynı anda yönetilmesini gerektiren karmaşık bir faaliyet alanına dönüşmüştür. Bu nedenle limanlarda risk yönetimi artık tali bir destek fonksiyonu değil; kurumsal yönetişimin, stratejik karar alma süreçlerinin ve sürdürülebilir büyümenin ayrılmaz bir unsuru
haline gelmiştir.

Türkiye Liman İşletmecileri Derneği (TÜRKLİM) olarak, limanlarımızın yal nızca bugünün operasyonel ihtiyaçlarına değil, geleceğin belirsizliklerine de hazırlıklı olması gerektiğine inanıyoruz. Doğal afetler, iklim kaynaklı olaylar, yangınlar, patlamalar, tehlikeli madde kazaları, siber tehditler, tedarik zinciri kırılmaları, hukuki uyum sorunları ve sigorta teminat boşlukları; liman işletmelerinin karşı karşıya olduğu risk evreninin ne kadar genişlediğini açıkça göstermektedir. 6 Şubat 2023 depremleri başta olmak üzere ülkemizde ve dünyada yaşanan yüksek etkili olaylar, limanların hem kendi operasyonel sürekliliklerini korumaları hem de ulusal kriz yönetimi kapasitesine katkı sağlamaları bakımından ne kadar kritik bir rol üstlendiğini bir kez daha ortaya koymuştur.

Bu eser; TÜRKLİM Afet ve Risk Çalışma Grubu üyelerinin ortak yayımı olarak, Türkiye Liman İşletmecileri Derneği, Kurumsal Risk Yönetimi Derneği, Sigorta ve Reasürans Brokerleri Derneği ve TÜRKLİM Hukuk Danışmanı GLED Partners’ın değerli çalışmaları ve katkılarıyla hazırlanmıştır. Çalışma; kurumsal risk yönetimi, iş sürekliliği, kriz ve afet yönetimi, sigorta ve reasürans perspektifi, hukuki riskler ve uluslararası vaka analizlerini bütüncül bir çerçevede ele alması bakımından liman sektörümüz için önemli bir referans niteliği taşımaktadır. Bu yönüyle kitap, yalnızca teorik bir değerlendirme değil; liman yöneticileri, risk profesyonelleri, hukukçular, sigorta uzmanları, kamu otoriteleri ve sektör paydaşları için uygulanabilir bir rehber olma iddiasındadır.

Kitabın üçüncü bölümünde yer alan “Limanlarda Hukuki Riskler ve Çözüm Önerileri” başlıklı çalışma, liman işletmelerinin karşı karşıya bulunduğu hukuki riskleri stratejik bir yönetim konusu olarak ele almaktadır. Sözleşmesel yükümlülükler, çevresel ve uluslararası mevzuata uyum, iş hukuku ve asıl işveren-alt işveren ilişkileri, idari yaptırımlar, ruhsatlandırma süreçleri, ticari ve cezai sorumluluklar, kişisel verilerin korunması ve rekabet hukuku gibi alanlar; limanların faaliyet sürekliliği, finansal yapısı ve kurumsal itibarı üzerinde doğrudan etki yaratabilecek başlıklar olarak değerlendirilmektedir. Bu bölümün hazırlanmasında gösterdikleri uzmanlık, titizlik ve sektörümüze kazandırdıkları hukuki perspektif için TÜRKLİM Hukuk Danışmanı GLED Partners’ın değerli hukukçularına özellikle teşekkür ederiz.

Kitabın dördüncü bölümünde yer alan “Liman Risk Yönetimi ve Sigorta Vaka Analizleri” ise geçmişte yaşanan büyük afet, kaza ve operasyonel olayları yalnızca tarihsel örnekler olarak değil, geleceğe yönelik dersler içeren stratejik uyarılar olarak ele almaktadır. Halifax Limanı Patlaması, Texas City Felaketi, Independenta Tanker Patlaması, Busan Limanı Tayfun Maemi, Sandy Kasırgası, Genova Limanı Kontrol Kulesi Kazası, Santos tehlikeli madde kazası, Houston Limanı Hurricane Harvey, Beyrut Limanı patlaması, Keelung vinç kazası ve Baltimore’daki Dali gemisi kazası gibi vakalar; liman risklerinin ne kadar çok katmanlı, zincirleme etkili ve çoğu zaman kurumlar arası koordinasyon, sigorta yapısı, dokümantasyon, senaryo bazlı hazırlık ve önleyici yönetim eksiklikleriyle yakından bağlantılı olduğunu göstermektedir. Bu bölümün hazırlanmasında kapsamlı araştırma, değerlendirme ve sektör perspektifiyle katkı sağlayan TÜRKLİM Genel Sekreterliğine ayrıca teşekkür ederiz.

Bu kitabın ortaya çıkması, yalnızca farklı kurumların teknik katkılarının bir araya getirilmesiyle değil; aynı zamanda ortak bir vizyonun, sorumluluk duygusunun ve sektör adına değer üretme iradesinin sonucunda mümkün olmuştur. Kurumsal Risk Yönetimi Derneği’ne, Sigorta ve Reasürans Brokerleri Derneği’ne, GLED Partners’a, TÜRKLİM Genel Sekreterliğine ve çalışmaya emek veren tüm uzmanlara iç
ten teşekkürlerimi sunuyorum. Her bir katkı, liman sektörümüzde risk farkındalığının güçlenmesine, kurumsal dayanıklılık kültürünün gelişmesine ve daha hazırlıklı bir sektör yapısının oluşmasına hizmet etmektedir.

Bu vesileyle, bu çalışmanın fikir aşamasından yayıma hazırlanmasına kadar geçen süreçte inisiyatif alan, konuyu sürekli gündemde tutan, ilgili kurum ve uzmanların ortak bir hedef etrafında buluşmasına öncülük eden ve çalışmanın hayata geçmesi için önemli zaman, emek ve çaba sarf eden TÜRKLİM Afet ve Risk Çalışma Grubu Başkanı Sayın Yücel Odabaşı’na özellikle teşekkür etmek isterim. Sayın Odabaşı’nın liderliği, sahiplenmesi ve sektör sorumluluğu anlayışı, bu yayının ortaya çıkmasında belirleyici olmuştur.

Bu rehberin, liman işletmelerimizin riskleri daha sistematik biçimde tanımlamalarına, önceliklendirmelerine, yönetmelerine ve gerektiğinde doğru hukuki, finansal ve sigorta araçlarıyla güvence altına almalarına katkı sağlamasını diliyorum. TÜRKLİM olarak, limanlarımızın daha dirençli, daha hazırlıklı, daha sürdürülebilir ve daha güvenilir yapılar haline gelmesi için sektörümüzle, kamu otoriteleriyle ve tüm paydaşlarımızla iş birliği içinde çalışmaya devam edeceğiz.

Hamdi Erçelik
TÜRKLİM, Türkiye Liman İşletmecileri Derneği
Yönetim Kurulu Başkan

-SUNUŞ – Sn. Hamdi ERÇELİK, TÜRKLİM 3

-SUNUŞ – Sn. Yücel ODABAŞI, TÜRKLİM 5

-SUNUŞ – Sn. A. Arda KOÇYAN, KRYD 7

-SUNUŞ – Sn. Cenk ECEVİT, SBD 9

1. BÖLÜM: KURUMSAL RİSK YÖNETİMİ VE LİMANLAR İÇİN UYGULAMA ÖNERİLERİ 15

1.1. Giriş: Limanlarda Kurumsal Risk Yönetiminin Stratejik Önemi Nedir? 15

1.2. Kurumsal Risk Yönetimi Kavramı 16

1.2.1. Kurumsal Risk Yönetimi Limanlar Açısından Neden Önemlidir? 17

1.2.2. Limanların Kritik Tesis Olma Niteliği 19

1.3. Risk Analizi ve Yönetim Süreci 19

1.3.1. Risk Yönetim Süreci Adımları 20

1.3.2. Limanlar için Uygulama Önerisi: Kurumsal Risk Yönetimi Yaklaşımları 22

1.3.3. COSO Kurumsal Risk Yönetimi Yaklaşımı 22

.3.4. ISO 31000 Standardı 24

1.3.4.1 Neden ISO 31000? 25

1.4. Limanlarda Başlıca Risk Türleri 27

1.4.1. Limanlar için Uygulama Önerisi: Örnek Bir Liman Risk Matrisi 30

1.5. İş Sürekliliği ve Kriz Yönetimi 32

1.5.1. İş Sürekliliği Planlaması (BCP) 33

1.5.2. İş Sürekliliği Yönetimi Öğeleri 33

1.5.3. Kriz Yönetimi 34

1.5.4. İş Sürekliliği Yönetim Ekipleri 35

1.5.5. Uygulama Önerisi: ISO 22301 Çerçevesinde İş Sürekliliği Planı 36

1.6. Afet Yönetimi 38

1.6.1. Limanlar için Doğal ve İnsan Kaynaklı Afetler ile Başa Çıkma 39

1.6.2. Limanlar için Afet Türlerini Kapsayan Risk Yönetimi Yaklaşımı 40

1.6.3. Afet Planı Hazırlanması 41

1.6.4. Yerel ve Ulusal Otoriteler ile Eşgüdüm 43

1.6.5. Limanların Afetlerde Alabilecekleri Olası Roller 44

1.6.6. Limanlar için Olası Uygulama Önerisi 46

1.7. Risk Kültürü ve Organizasyonel Yapılanma 50

1.7.1. Risk Kültürü Nedir? 50

1.7.2. Organizasyonel Yapılanma ve Görev Dağılımı 51

1.7.3. Üçlü Hat Prensibi 53

1.7.4. Limanlar için Uygulama Önerisi: Limanlar için Kurumsal Risk Yönetiminin Strateji Belgelerine Entegrasyonu 54

1.7.5. Limanlar için Olası Uygulama Önerisi: Limanlarda Risk Yönetimi Birimi Kurulması 55

1.8. Riskler ile Teknoloji Yardımıyla Başa Çıkma 56

1.8.1. Limanlar için Olası Uygulama Notu: Limanlarda Risklerle Teknoloji Destekli Başa Çıkma 57

1.8.2. Limanlar için Uygulama Notu: Risk Yönetimi ve Risk İzleme Yazılım Araçları 58

1.9. Limanlar için Yol Haritası Önerisi 59

1.9.1. Uygulama için Pratik Notlar 60

1.10. Dirençli Limanlar için Stratejik Bir Adım 60

1.10.1. Riskin Transferi ve Sigorta Süreçleri 61

1.10.1.1. Limanlar İçin Uygulama Notu: Limanlarda Sigorta Satın Alımı 64

1.10.1.2. Limanlar için Uygulama Notu: Limanlarda Değer Zinciri İçinde Sigorta Güvencesi 65

1.10.2 Risk Finansmanı ve Transferinin Yönetimi 66

1.10.3 Stratejik Sigorta Programının Yapılandırılması 68

1.10.4 Hasar Yönetimi ve Kurtarma Süreci 70

1.10.5 Etkin Hasar Yönetiminin Başarı Faktörleri 72

1.10.6 Sonuç ve Genel Değerlendirme 74

2. BÖLÜM: LİMANLAR VE SİGORTA 77

2.1. Liman Malvarlığı (Property) Sigortası 78

2.1.1. Binalar, Tesisler, Yapılar için Yangın Paket ve Tüm Riskler Sigortası 78

2.1.2. Türkiye Bazlı Riskler 79

2.1.3. Makine Kırılması (Machinery Breakdown) Teminatı 79

2.1.4. Elektronik Cihaz Sigortası 79

2.1.5. İş Durması ve Kâr Kaybı (Business Interruption) Sigortası 80

2.1.6. Emniyeti Suistimal Sigortası 80

2.1.7. Taşınan Para Sigortası 80

2.1.8. Değerleme İlkeleri ve Muafiyet Uygulamaları 80

2.1.9. Risk Yönetimi ve Sigorta Uyum Süreçleri 81

2.2. Liman Sorumluluk (Liability) Sigortası 82

2.2.1. Sorumluluk Teminatı (Third Party Liability) 82

2.2.2. Mülk ve Altyapı Teminatı (Property Damage) 82

2.2.3. Elleçleme Ekipman Teminatı (Handling Equipment) 83

2.2.4. İş Durması Teminatı (Business Interruption) 83

2.2.5. Sözleşmesel Sorumluluk ve Cezalar (Contractual Liability & Fines) 83

2.2.6. Terörizm Teminatı (Terrorism Extension) 83

2.2.7. SRCC Teminatı (Strike, Riot and Civil Commotion) 83

2.2.8. Teminat İhtiyacının Tespiti 83

2.2.9. Sigorta Bedelinin ve Limitlerin Belirlenmesi 84

2.2.10. Liman Trafiği ve Gemi Değerleri 84

2.2.11. Elleçlenen Yük Türü ve Değeri 84

2.2.12. Sözleşmesel Yükümlülükler 85

2.2.13. Çevresel ve Kirlilik Riski 85

2.2.14. Yasal ve Düzenleyici Gereklilikler 85

2.2.15. Sektör Benchmark’ı 85

2.2.16. Muafiyetlerin Belirlenmesi 85

2.3. Sonuç 87

2.4. İlave Sigorta Teminatları Gereklilikler, Limit ve Bedeller 88

2.4.1. Limanlar İçin Sigorta Poliçeleri: Kapsam, Uygulama Notları ve Değerleme Esasları 88

2.4.2. Tehlikeli Maddeler ve Tehlikeli Atık Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası 88

2.4.3. Kıyı Tesisleri Deniz Kirliliği Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası 88

2.4.4. İşveren Sorumluluk Sigortası 89

2.4.5. Siber Sorumluluk Sigortası 89

2.4.6. Çevre Kirliliği Sorumluluk Sigortası 90

2.4.7. Yönetici Sorumluluk (D&O) Sigortası 90

3. BÖLÜM: LİMANLARDA HUKUKİ̇ Rİ̇SKLER VE ÇÖZÜM ÖNERİ 93

3.1. Hukuki Risklerin Tanımı ve Önemi 94

3.2. Başlıca Hukuki Risk Alanları 94

3.2.1. Sözleşmesel Yükümlülükler ve Sözleşme Akitlerinden Doğan Riskler 94

3.2.2. Çevresel ve Uluslararası Hukuki Uyumdan Kaynaklanan Riskler 94

3.2.3. İş Hukuku ve Asıl İşveren-Alt İşveren İlişkisinden Kaynaklanan Riskler 95

3.2.4. Uluslararası Mevzuata Uyum Riskleri 97

3.2.5. Afet, Acil Durum ve Mevzuat Uyumsuzluğuna Dayalı Hukuki Riskler 98

3.2.6. İdari Yaptırımlar ve Ruhsatlandırma Süreçleri 99

3.2.7. Ticari ve Cezai Sorumluluklar (Elleçleme Hataları, Kargo Zayiatı, Kaçakçılık) 99

3.2.8. Kişisel Verilerin Korunması ve Rekabet Hukuku Kapsamında Uyumluluk Riskleri 99

3.3. Hukuki Risklerin Yönetimi 101

3.3.1. Hukuki Risk Envanteri 101

3.3.2. Uyum ve Hukuki Denetim Mekanizması 101

3.3.3. Eğitim ve Farkındalık Çalışmaları 102

3.3.4. Dokümantasyon ve İspat Altyapısı 102

3.3.5. Sözleşme Yönetim Süreci 102

3.3.6. Sigorta Entegrasyonu 103

3.4. Önerilen Organizasyonel Yapı 104

3.4.1. Riskin Realize Olması Halinde Hukuki Koruma ve Hasar Yönetimi Süreci 104

3.5. Sonuç ve Değerlendirme 106

4. BÖLÜM: LİMAN RİSK YÖNETİMİ VE SİGORTA VAKA ANALİZLERİ 107

Liman Risk Yönetimi ve Sigorta Vakaları 109

4.1. Giriş 109

4.2. Vaka Analizleri 110

4.2.1. Halifax Limanı Patlaması, 1917   110

4.2.2. Texas City Liman Felaketi, 1947  113

4.2.3. Independenta Tanker Patlaması (İstanbul Boğazı), 1979   118

4.2.4. Busan Limanı – Tayfun Maemi, 2003    123

4.2.5. New York/New Jersey Limanı – Sandy Kasırgası, 2012   128

4.2.6. Genova Limanı – Kontrol Kulesi Kazası, 2013   136

4.2.7. Santos Limanı – Tehlikeli Mdde Kazası, 2016   144

4.2.8. Houston (Texas) Limanı – Harvey Kasırgası, 2017   152

4.2.9. Beyrut Limanı Büyük Patlaması, 2020  161

4.2.10. Keelung Limanı Vinç Kazası, 2024   173

4.2.11. Baltimore Limanı – Konteyner Gemisi Dali’nin Köprüye Çarpması, 2024   182

4.3. Sonuç ve Değerlendirme 200

-KAYNAKÇA 205

-REFERANSLAR 209