Rize, genç yaşta İstanbul’u fethederek çağ açıp çağ kapatan ve bununla Hazret-i Peygamberin (S.A.V) övgüsüne mazhar olan büyük hükümdar Fatih Sultan Mehmet Han’ın Türk – İslam alemine güzel ve şirin bir hediyesidir. O zamandan beri Türk ve Müslüman olan Rize’nin insanları salih ve mütedeyyin ve devletine bağlılıklarıyla bilinmektedir. Yine Osmanlı Devleti’nin kudretli ve büyük padişahlarından birisi olan ve kısa saltanatı döneminde önemli fetihlere imza atan Yavuz Sultan Selim Han’ın da gerek şehzadeliği gerekse hükümdarlığı döneminde Rize’yle ilgisi olduğu ve burada önemli icraatlarda bulunduğu muhakkaktır. Rize’nin Türk ve İslam beldesi olmasında elbette bu iki hükümdarın yaptığı imar ve iskan faaliyetlerinin büyük etkisi vardır.

Rize, Karadeniz’e kıyısı olan şehirler içerisinde coğrafyası ve iklimiyle, insanları ve yaşantısıyla diğer illerden biraz daha farklılık gösteren bir sahil ilimizdir. İlçelerinin büyük bir çoğunluğunun denize kıyısı vardır. Bu yüzden deniz, Rizeliler için önemli bir yere sahiptir. Denizcilik, Rizelilerin başta gelen geçim kaynaklarından biri olmuştur. Bu hem balıkçılık ve kayıkçılık; hem de deniz taşımacılığı, kaptanlık ve gemicilik gibi bakımlardan olmuştur.

Şüphesiz Rize, tüm Türkiye gibi, en parlak ve ihtişamlı dönemlerinden birisini bu zamanda yaşamaktadır. Daha önce hamsisi, fikraları, insanlarının çalışkanlığı ve pratik zekası ve Allah vergisi güzel tabiatı ve yaylalarıyla öne çıkan Rize artık büyük yatırımlarıyla da dikkat çekmeye başlamıştır. Bu büyük yatırımlar sayesinde Rize, kasaba olmaktan çıkıp her bakımdan gelişmiş bir şehir haline gelmektedir. Şehrin çehresindeki bu büyük değişimin yanında manevi yani tarihi, edebi ve kültürel çehresinde de önemli değişiklikler olmaktadır. Bu alanda da pek çok güzel ve faydalı çalışmalar, etkinlikler yapılmaktadır.

Şüphesiz Rize’nin bu değişim ve gelişiminde, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesinin de büyük katkısı vardır. Üniversitemiz, kurul-duğundan bu yana şehrin sağlık ve ekonomisi bir yana, kültür, edebiyat ve tarihine de önemli katkılar sağlamaktadır. Elinizdeki çalışma da bunlardan birisidir.

Bu çalışma, Rize Belediyesinin tarihi, kültürel ve sosyal mirası korumak ve yeniden canlandırmak adına, Rizeliler için hazırladığı “Vira Bismillah” Rize Denizciliğinin Seyir Defteri adlı çalışmanın ikinci cildidir. Daha önce yayınlanmış olan ilk ciltte, kentin denizcilik tarihi ve kimliği ayrıntılı olarak ortaya konulmuştu. Bu ciltte de Rize denizciliğinin dil, edebiyat, folklar ve kültür yönü ortaya konulmaya çalışıldı.

Rize’nin kültürel hafizasına katkı sunacağını düşündüğümüz bu çalışmada, ilk önce giriş mahiyetinde ve genel olarak, kitabın konularına okuyucuları hazırlık babında yeni Türk şiirinde deniz ve denizcilikle ilgili kavramlar, en iyi şiir örnekleri üzerinden gösterildi. Daha sonra sırasıyla Rize ve Rizeliler için çok önemli ve özel bir yere sahip olan hamsinin klasik Türk şiirine yansımaları; Rize ve çevresinde balıkçılıkla ilgili söz varlığı; Rize’de tekne balıkçılığına ait jargon kullanımı; denizcilik terimlerinin Rize ağzındaki kullanımı; bu terimlerin mahalli ve folklorik bağlamda değerlendirilmesi; balığın Rize yemek kültürüne etkisi ve son olarak Rize’nin kıyı kesiminde yer alan sayfiye mekanlarının kent folkloru bağlamında değerlendirilmesi gibi denizcilik kültürü açısından birbirinden değerli ve önemli konulara yer verildi.

Bu çalışmanın ortaya çıkmasında büyük katkıları olan Rize Belediye Başkanı Sayın Rahmi Metin Bey’e teşekkürlerimizi sunuyoruz. Belediyeler sadece şehrin imarı ile sorumlu değillerdir. Kültür işleri de onların önemli görevleri arasındadır. Rahmi Bey’in döneminde Rize’nin kültür hayatında da büyük canlılıklar olmuştur. Burada kendilerine Rizeliler adına bir kez daha teşekkür ediyor, Rize kültür hayatına katkılar sağlayacak böyle önemli çalışmaları desteklemeye devam etmesini bekliyoruz.

Aynı şekilde elinizdeki bu değerli eserin yayımlanmasında büyük katkısı olan Rize Araştırmaları Vakfı (REVAK) ve onun değerli başkanı Rize tarihine ve kültürüne pek çok eser kazandıran ve kazandırmaya da devam eden değerli insan Ömer Erdoğan Bey’e de teşekkürlerimizi sunuyoruz. Onun yayıncılık alanındaki tecrübesi ve çalışma hakkındaki isabetli görüşlerinin bizlere büyük katkıları olmuştur.

Eser, Rize ve Türk kültür hayatına hayırlı olsun

Rize, 2025

Prof. Dr. İhsan Safi

Prof. Dr. Mehmet Sait Çalka

-Kısaltmalar 11

-Takdim 13

-Ön Söz 15

YENİ TÜRK ŞİİRİNDE DENİZ VE DENİZCİLİK 19 – İhsan Safi

-Giriş 19

1. Su ile ilgili Şiirlere Bazı Örnekler 22

2. Yağmur ile ilgili Şiirlere Bazı Örnekler 23

3. Denizle ilgili Şiirlere Ban Örnekler 24

4. Gemiyle ilgili Şiirlere Bazı Örnekler 27

5. Karkla ilgili Şiirlere Bazı Örnekler 29

6. Balık ve Balıkçılıkla ilgili Şiirlere Bazı Örnekler 30

-Sonuç 34

HAMSİYE DAİR KLASİK TÜRK ŞİİRİ TARZINDA YAZILMIŞ MANZUMELER ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME 37 – Mehmet Sait Çalka

-Giriş 37

1. Tarihi Kaynaklarda ve Sözlüklerde Hamsi 38

2 Klasik Türk Şiirimizde Hamsi’ye Dair Manzumeler 41

-Sonuç 58

RİZE ve ÇEVRESİNDE BALIKÇILIKLA İLGİLİ SÖZ VARLIĞI 63 – Ümit Hunutlu

-Giriş 63

1. Bölgede Balıkçılığın Tarihçesi 64

2. Balıkçılıkta Kullanılan Araçlar 66

2.1. Motorlu ve Motorsuz Araçlar 66

2.1.1. Kayık / Sandal / Tekne isimleri 66

2.1.2. Gemi / Vapur isimleri 69

2.1.3. Kayık ve Gemi Teçhizat ve Bölümleriyle ligili Sözcükler 70

2.2. Balık Avlamada Kullanılan Araçlar 77

2.2.1. Ağlar 77

2.2.2. Oltalar 81

2.2.3. Yeniler 83

2.2.4. Tuzaklar 87

2.2.5. Balıkçı Kıyafetleri 87

2.2.6. Balıkçılıkla Ilgili Genel Araçlar 87

-Sonuç 90

SÖZLÜ KÜLTÜRÜN İZİNDE: RİZE’DE TEKNE BALIKÇILIĞINA AİT JARGONUN DERLENMESİ VE DEĞERLENDİRİLMESİ 95 – Gül Yılmaz Çal

-Giriş 95

I. Terim Olarak Jargon 98

2. Araştırmanın Amacı ve Yöntemi 101

3. İnceleme 102

3.1. Deyimler 103

3.2. İsimler 108

3.3. Filler 110

3.4. Kalıp ifadeler 112

-Tartışma ve Sonuç 114

RİZE AĞZINDAKİ DENİZCİLİK TERİMLERİ 119 – Serap Ekşioğlu

-Giriş 119

-Rize Ağzındaki Denizcilik Terimleri 121

1. Köken Bakımından Denizcilik Terimleri 123

1.1. Türkçe Terimler 123

1.2. Türkçeleşmiş Terimler 125

1.2.1. Yabancı Kökenli Bir Sözcüğe Türkçe Ek Getirilerek Oluşturulmuş Terimler 125

1.2.2. Yabancı Kökenli Bir &izci& İle Türkçe Bir Sözcükten Oluştunılmuş Terimler 126

1.3. Yabancı Kökenli Terimler 127

1.3.1. italyanca Kökenli Denizcilik Terimleri 127

1.3.2. Yunanca Kökenli Denizcilik Terimleri 129

1.3.3. Arapça Kökenli Denizcilik Terimleri 131

1.3.4. Farsça Kökenli Denizcilik Terimleri 131

1.3.5. İspanyolca Kökenli Denizcilik Terimleri 132

1 3 6 Latince Kökenli Denizcilik Terimleri 132

1.3.7. Bulgarva Kökenli Denizcilik Terimleri 132

1.3.8. Yabancı Kökenli İki Sözcükten ten Oluşturulmuş Terimler 132

1.3.9. Kökeni Belli Olmayan Terimler 133

2.Yapı Bakımından Denizcilik Terimleri 135

2.1. Basit Yapılı Terimler 135

2.2. Türemiş Yapılı Terimler 135

2.2.1.Türkçe Kökten Türetilmiş Terimler 135

2.2.1.1. İsim Kökü veya Gövdesinden Türetilmiş Terimler 135

2.2.1.2. Fili Kökü veya Gövdesinden Türetilmiş Terimler 136

2.2.2.Yabancı Kökten Türetilmiş Terimler 136

2.3. Birleşik Yapıtı Terimler 136

2.3.1. İsim Tamlaması Yapısında Oluşturulmuş Terimler 136

2.3.2. Sıfat Tamlaması Yapısında Oluşturulmuş Terimler 137

2.3.3. Birleşik Fil Yapısında Oluştundmuş Terimler 137

3. Kavram Alanı Bakımından Denizcilik Terimleri 137

3.1. Deniz Araçları İle İlgili Terimler 138

3.2. Deniz Araçlarının Bölüm ve Parçalan ile İlgili Terimler 138

3.3. Denizcilikte Kullanılan Malzeme ve Eşya Adları ile İlgili Terimler 138

3.4. Denizcilikte Çalışan İnsanlar ve Unvanlar ile İlgili Terimler 138

3.5. Denizcillicle İlgili Eylem Bildiren Terimler 139

3.6. Denizcilikte Kullanılan Önlemler ve Kumanda Sözleri 139

3.7. Deniz Mahsulleri ile ilgili Terimler 139

3.8. Denizcilik İş Adlan ile İlgili Terimler 139

3.9. Hava, Yön ve Denizle ilgili Terimler 139

3.10. Denizcilikte Kullanılan Yer Adlarıyla İlgili Terimler 139

3.1.2.Denizcilikle İlgili Diğer Terimler 139

-Sonuç 139

MAHALLİ FOLKLORİK GEMİCİ DİLİ VE SÖZ VARLIĞI 143 – Elif Şebnem Demirci

-Giriş 143

1. Denizcilik Terimlerinin Kavram Alanına Göre Tasnifi 144

1.1. Yön İle İlgili Terimler 144

1.2. Gemi Adları İle İlgili Terimler 144

1.3. Geminin Parça ve Bölümleri İle İlgili Terimler 145

1.4. Gemi veya Denizle İlgili İş, Hareket, Eylem Terimleri 145

1.5. Eşya, Nesne, Araç İfade Eden Terimler 146

1.6. Emir, Seslenme İfade Eden Terimler 147

1.7. Balık Ile İlgili Terimler 147

1.8. Mekan İle İlgili Terimler 148

1.9. Deniz ile İlgili Terimler 148

1.10.Gemi ve Deniz ile ilgili Kişiler 149

1.11. Gemilerde Kullanılan Kumanda Sözleri 149

-Sonuç 149

-Ekler 150

-Ek 1: Kaynak Kişi Tablosu 150

-Ek 2: Resimler 151

RİZE’DE BALIK YEMEKLERİ VE BALIK KÜLTÜRÜ 153 – Damlanur Küçükyıldız Gözelce

-Giriş 153

1. Balığı Muhafaza Yöntemleri 157

2. Balık Yemekleri 158

3. Dışarıda Balık Yemek ve Balık Restoranları 162

4. Balık Kültürü 165

4.1. Kültürel Kimlik Göstergesi Olarak Hamsi 166

4.2. Halk Edebiyatı Ürünlerinde Hamsi 167

4.3. Halk Oyunlarında Hamsi 169

4.4. Geçiş Dönemlerinde Hamsi 170

4.5. Kültür Ekonomisinde Hamsi 170

4.6. Hamsi Festivalleri 171

-Sonuç 172

-Kaynak Kişi Tablosu 177

KENT FOLKLORU BAĞLAMINDA RİZE’NİN KIYI KESİMİNDE YER ALAN SAYFİYE MEKANLARI VE SAHİL KÜLTÜRÜ 179 – Sefacan Doğru

-Giriş 179

1. Kent Folkloru 180

2. Sayfiye Kavramı 181

2.1. Sahiller 182

2.1.1. Alipaşa Sahili 182

2.1.2. Fener Sahili 183

2.1.3. Merkez Sahili 183

2.1.4. İslampaşa Sahili 184

2.1.5. Gündoğdu Sahili 185

2.2. Plajlar 185

2.2.1. Alipaşa Plajı 186

2.2.2. Merkez Plajı 186

2.3. Kayıkhaneler 186

2.4. Diğer Unsurlar 187

2.4.1. Vapur Turları 187

2.4.2. Oteller 188

2.4.3. Deniz Lokantaları 190

-Sonuç 191