Girit Adası Doğu Akdeniz’in kilit noktasıdır. Coğrafi konumu itibarıyla Adriyatik Körfezi, Ege Denizi ve Doğu Akdeniz’in kesişme noktasında olan ada, ilkçağlardan günümüze kadar önemli bir yere sahip olmuştur.

İlkçağlarda adada yaşanan Miken ve Minos kültürünün ardından Roma ve Helen dönemleri ile ada kadim kültürünü devam ettirmiş, ardından yaşanan Bizans egemenliği ile Girit önemli bir dönüşüm yaşamıştır. Bizans’ın birçok yerinde olduğu gibi adada Ortodoks kültürü egemen oldu. Ada bir süre Arap egemenliğinde kalmışsa da tekrar Bizans egemenliğine girmiş ve nihayet 1204 yılındaki Haçlı seferiyle adada dört buçuk asır sürecek olan Venedik egemenliği dönemi başlamıştır.

Venedik Cumhuriyeti için Girit Adası doğu ticaretinin ve ulaşımının merkez kolonisiydi. Nitekim bu tarihten sonra Venedik Cumhuriyeti Doğu Akdeniz’de çok daha önemli bir güç haline geldi. Girit’te Venedik egemenliği iki farklı dönemde yaşandı. İlki, Osmanlı’nın Kıbrıs’ı fethettiği tarihe kadar olan dönemdir. İkincisi de bu tarihten sonraki dönemdir. İlk dönem Venediklilerin adayı adeta bir sömürge olarak gördükleri bir dönem oldu. Adada yapılan idari ve iktisadi düzenlemeler Girit’te yeni bir hayatı başlattı. Venedik’ten getirilen kolonizatörler ve din adamları, adanın demografik ve kültürel yapısında önemli dönüşümler oluşturdu.

16. Yüzyılın son çeyreğinden itibaren adada daha yumuşak bir idarenin şekillendiğini görüyoruz. Yumuşak idarenin yanı sıra adada büyük bir imar faaliyeti de kendisini gösterir. Nitekim günümüzde Girit’i gezdiğiniz zaman çok sayıda Venedik binaları ve eserleri sizi karşılar.

Osmanlı İmparatorluğu’nun, 1645 yılı ilkbaharında başlayan adayı fethetme çabası ancak 1669 yılı sonbaharında sonuçlanabildi. Adada Osmanlı idaresi tesis edilirken Venedik tecrübesi çokça kullanıldı. Adadaki idari bölünme, vergi düzenlemeleri, mülkiyet sistemi Osmanlı genel uygulamasından ziyade, Osmanlı öncesi Venedik uygulamaları ile hayat buldu.

Emre Kaymakçı’nın, doktora tezi olarak hazırladığı bu çalışma adadaki Venedik uygulamalarını öğrenmemiz açısından çok önemlidir. Bu konu İtalya ve Yunanistan’da tartışılmışsa da Türkiye’de hiçbir çalışma yoktu. Elimizdeki eser bu konuda yapılan ilk çalışmadır. Böylesi bir çalışma İtalyan arşivleri kullanılmadan yapılamazdı. Türkiye’de İtalyan arşiv ve kaynaklarını kullanan önceki nesil tarihçilerin ilgisini çekmemişti bu konu. Genç tarihçi Emre Kaymakçı İtalyanca öğrendi ve Venedik arşivlerini kullandı. Kaymakçı’nın bu çalışmasıyla, daha önce Girit’teki Venedik dönemine ait bölük pörçük bilgilerimiz bir bütün halinde ve güvenilir arşiv kaynaklarıyla görünür oldu.
Yoğun bir sabır ve emekle ortaya çıkan bu çalışma, Girit tarihinin bir dönemini, sadece Girit’in ilk dönem Venedik egemenliğini açıklayan bir çalışma olmadı, aynı zamanda Osmanlı Girit’ine de ışık tutan bir çalışma oldu.

Orta Çağ sınırlaması ile nihayetlenen bu çalışmanın devamı olan Yeni Çağlara ait bölümü de umarım kısa zamanda okuyucusu ile buluşacaktır. -Nuri Adıyeke

ÖN SÖZ 11

KISALTMALAR 15

GİRİŞ 17

KAYNAKLAR ÜZERİNE 21

-Kronikler 21

-Laurentis de Monacis- Chronicon de Rebus Venetis 22

-Martin da Canal- Les estoires de Venise 23

-Giorgio Dolfin- Cronicha dela nobil cità de Venetia et dela sua Provintia et Destretto (origini-1458)  24

-Antonio Morosini- Codice Morosini 24

-Enrico Dandolo-Cronica di Venexia detta di Enrico Dandolo 24

-Arşiv Kaynakları 25

-Duca di Candia-Notai di Candia Arşivi 25

-Telif Eserler 28

BİRİNCİ BÖLÜM – GİRİT ADASI’NIN COĞRAFYASI, KISA BİR TARİHİ VE IV. HAÇLI SEFERİ GİRİT ADASI’NIN COĞRAFYASI, KISA BİR TARİHİ VE IV. HAÇLI SEFERİ 35

İKİNCİ BÖLÜM – VENEDİK CUMHURİYETİ’NİN GİRİT ADASI’NA YERLEŞME SÜRECİNDE İDARİ, ASKERİ VE SAVUNMA SİSTEMİ VENEDİK HÂKİMİYETİ ÖNCESİ GİRİT ADASI’NIN İDARİ VE ASKERİ YAPISI 59

VENEDİK KOLONİZASYONUNA BİR GÖSTERGE: GİRİT’TE SESTİERE SİSTEMİ 64

VENEDİK HÂKİMİYETİNDE GİRİT’TE GÖREV ALAN MEMURLAR 71

-Duka 71

-Rector (Rettor) 79

-Capitaneus 81

-Castellaneus 83

-Camerarius 84

-Cancellarius 85

-Diğer Görevliler 88

VENEDİK GİRİT’İNDE İSYANLAR YÜZYILI 88

-Venedik Hâkimiyetinde Girit’te İlk İsyan: Aziz Stefanos İsyanı 89

-Girit Soylularından (Archonlarından) Skordil ve Melissinos İsyanı 91

-Khortatzis ve Kallergis İsyanları 96

-Sphakia İsyanından Aziz Titus İsyanı’na (1319-1363) 101

-Venedik Hâkimiyetinde Girit Adası’nda İkinci Büyük İsyan: Aziz Titus İsyanı (1363-1366)   103

-1453 Öncesi Venedik Girit’inde Son Gerilla Ayaklanması: Kallergis Kardeşler 107

VENEDİK’İN GİRİT ADASI’NDAKİ SAVUNMA SİSTEMİ 108

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM – 1209-1453 ARASI VENEDİK GİRİT’İNDE SİYASİ, ASKERİ, DİPLOMATİK VE TİCARİ İLİŞKİLER VE ANTLAŞMALAR VENEDİK GİRİT’İNİN İLK DÜKALARI GIACOMO TİEPOLO VE PAOLO QUİRİNİ DÖNEMİNDE CENEVİZ İLE İLİŞKİLER 117

VENEDİK HÂKİMİYETİNDE GİRİT DUKALIĞI İLE BİZANS BAKİYESİ İZNİK İMPARATORLUĞU ARASINDAKİ İLİŞKİLER 119

1261 NYMPHAİON (NİF) ANTLAŞMASI VE VENEDİK CUMHURİYETİ’NİN CENEVİZ VE BİZANS İMPARATORLUĞU İLE İLİŞKİLERİ 121

OSMANLI ÖNCESİNDE ADALAR DENİZİ’NDE HÂKİMİYET KURAN BATI ANADOLU TÜRK BEYLİKLERİ VE VENEDİK GİRİT’İ İLE İLİŞKİLERİ 123

-Girit Dukalığı Çerçevesinde Venedik Cumhuriyeti-Menteşeoğulları Beyliği İlişkileri 125

-Girit Dukalığı Çerçevesinde Venedik Cumhuriyeti ile Aydınoğulları Beyliği Arasındaki İlişkiler 139

GİRİT DUKALIĞI ÇERÇEVESİNDE VENEDİK CUMHURİYETİ İLE OSMANLI BEYLİĞİ ARASINDAKİ İLİŞKİLER 152

GİRİT DUKALIĞI ARACILIĞIYLA VENEDİK CUMHURİYETİ İLE DİĞER TÜRK DEVLETLERİ ARASINDAKİ İLİŞKİLER 167

KANDİYE DUKALIĞI ÇERÇEVESİNDE VENEDİK CUMHURİYETİ İLE DİĞER EGE ADALARI ARASINDAKİ İLİŞKİLER 170

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM – VENEDİK GİRİT’İNDE SOSYO-EKONOMİK VE KÜLTÜREL YAPI DEMOGRAFİK VE SOSYAL YAPI 173

EKONOMİ VE TİCARET 195

ORTA ÇAĞ VENEDİK HÂKİMİYETİNDE GİRİT’TE MİMARİ 217

-Sivil Mimari 217

-Girit’te Dini Mimari 229

VENEDİK DÖNEMİ GİRİT’İNDE EĞİTİM KÜLTÜR-SANAT 234

VENEDİK GİRİT’İNDE ÖZEL YAŞAM VEYA GÜNLÜK HAYAT 238

SONUÇ 243

KAYNAKÇA249

EKLER 267

DİZİN 281